QorpuS
Alicia Barrera
Presentación
Alicia Barrera es docente y quichuahablante de Cardón Esquina, departamento Figueroa. En esta entrevista recuerda cómo aprendió quichua de niña, habla sobre expresiones y costumbres propias de Santiago del Estero y reflexiona sobre la situación actual de las comunidades rurales de la zona.
Transcripción
FF: ((Bueno, kayp tiaysh, Cardon Esquinapi, departamento Figueroa))
AB: Ari.
FF: ((Sutéy kan Federico, Alemaniapi kawsani, pero kunan kay Santiagupi purini quichuistaswan rimanaas, idiomankunamanta astaan aprendenaas. Ancha agradecido kani kaypi tias. Qam… kaypi kawsanki, imat’ kan sutiyké?))
AB: Bueno, wamaqt’ rini… alli amusqa, qam kaychu kay wasiyp’. Sutiy kan Alicia, kawsani kayp, familiaywan. Y bueno, noqa llamkani, este, de docente suk escuela qay– qayllamant’.
FF: ((Ajá, qam kayp, Cardon Esquinapi naceranki o maymanta kanki qam?))
AB: Noqa kani kaymant’, de Cardon Esquinallamant’ kani.
FF: ((Kayllamanta…))
AB: Kayllamant’ kani.
FF: ((Y kayp ka reqpi, ka lawspi tianku achka quichuistos, o…?))
AB: Y… noqa creeni kay Cardon Esquina kasqanta suk lugar ancha quichua rimaqkunamanta.
FF: ((Así que qam achka gentesan kaypi quichuapi rimanki.))
AB: Claro, kaypé sí, noqa rimani.
FF: ((Tukuyan?))
AB: Tukuywan, tukuy rimaqwan, noqa rimani quichuapé.
FF: ((Así que qam na wawita kas qallareranki quichuapi rimayta?))
AB: Noqa ancha utulita kas, este, mamayt’ mana kasus req karani suk abuelitaan aprendeq rimayta. Pá solo quichuat’ rimaq kara, castillatá mana.
FF: ((Ah, monolingüe kaq kara abuelayki…))
AB: Pay kaq kara… mana kara abuelitáy, kara, este, suk señora reqsisqa, ancha achka añusnioq na. Y paywan noqa aprenderani quichuat’ rimayta.
FF: ((Pero mamayki mana munara qam quichuat…))
AB: Mamay ni tatay ma munaq kara rimanaykutá.
FF: ((Imaqtaq?))
AB: Y, no sé, solo paykunalla yachanaas debera kayta.
FF: ((Ah pero paykunapas yacharanku?))
AB: Paykuna karanku quichuahablantes. Noqaykutá maa saqeaq karayku rimaytá. Noqá ma kasukus aprendekorani.
FF: ((Chayna kaq karanki…))
AB: Sí…
FF: ((Sumaq, bueno. Imayna… bueno kaypi wakin preguntasta anotarani, pero na reqsi– reqsinakuyk– reqsinakuysh chayraq kuska mikoraysh y ancha agradecido kani porque ancha sumaq kan chayna.))
AB: Cha compartiy.
FF: ((Ari, genteswan ima. Y chayp’ y manaraq mikus niaranki qam suk palabrata kayp’. Mana yachani munankichus, mana munankichus niayta imaynash kara… rodiay… y imayna kara suknén?))
AB: Rueday y imat’ kaq kara suk, este… kamiy, kamiy.
FF: ((Kamiy, mana aykaf uyarerani cha palabrasta. Imachus kanku?))
AB: Bueno, rueday, rueday kan, este… imayna nisuyta atini? Este, suk warmita conquistay. Rimas rimas, este, bueno, este, castillam’ ina, este, expresakus manachu? Este, warmit’ conquistanki. Bueno, chay kan rueday.
FF: ((Medio como ñukñay…?))
AB: Ñukñay… ñukñay kan más, este… presumir, claro. Y rueday kan, este, como, como este… warmit’ conquistay, rimachis conquistanapaq.
FF: ((Ah, na accionnioq?))
AB: Accionnioq na.
FF: ((Y ñukñay kan suk warmian qaanaaspa… y…))
AB: Chaqay, karitullamanta.
FF: ((Ah, ari, rueday.))
AB: Y rueday kan na astaan más cercano, más qayllitamanta.
FF: ((Kunan unanchani. Chayraq mana unanchasa karani.))
AB: Ah, mana unanchas kuteranki.
FF: ((Kunan na yachani.))
AB: Bien, este. Y bueno.
FF: ((Y kamiy kara suknén, mana? Kamiy.))
AB: Kamiy, este… kan, este… por ejemplo, noqa qam rini qaasus comparasoq imaq– imaynaq kachun.
FF: ((Mana ofendenakuni, atinki niyta imallatapas. Ejemplo ina atinki niyta imallatapas kachun.))
AB: Bueno, imayta rini nisoq?
FF: ((Medio atun kani noqa, medio…))
AB: Ancha atun.
FF: ((Medio taqo ina.))
AB: Taqoyna. Pinoyna kain, atun. Chay kan, este, kaméy kan, este… personat’ taripuy… comparas, este, imaq kachun: kachun animaleswan, plantaswan… chayna.
FF: ((Ari, chayna kan tradición ancha santiagueña.))
AB: Ancha santiagueñu kan–
FF: ((Apodos–))
AB: Apodost’ churanakuna.
FF: ((Che, y kunan, bueno, ka vueltap puriyku kayp San Josepi, departamento Figueroapi, San Andrespi purerayku… y tukuy ancha, ancha verde kara. Tukuy verde, ancha monte, huellas na mana tianku))
AB: Todo wichkasqa kan, tukuy.
FF: ((Pero suk vuelta noqa kaypi puris qaarani… bueno, na reqserani Figueroat’, pero tukuy ancha chakisqa tiara. Mana parara cha tiempopi.))
AB: Bueno y kunán qallarera el 24 de diciembre parayt’. Chay semana anteriorkama cada cinco días, cada tres días paraq kara. Y achkat’. Y debera más o menos en cha tukuy tiempó, este, casi debera superayt’ 500 milimetrost’.
FF: ((Ancha achka.))
AB: Ancha achkat’ parara.
FF: ((Y tiaranku problemas chaymanta?))
AB: Claro, este, habia, este… lugares, este, inundasqas. Kunankaman sufrichkanku chaytá.
FF: ((Pero suk lawpi, Salavinapi, Atamishkipi, o kaypipas?))
AB: Suk… claro, tanto norteman, surman, bueno, tukuy puntos cardinalesman, este, inundakora. Cha ancha unay kara sucedesqán. Kunán kan ancha achka añusmant’ voliakora.
FF: ((Ajá, y kaypi kutera tukuy yakupi kay wasipi o mana?))
AB: Mana, kaypé wasiy ka sectortá, mana. Mana. Kan, este, más bien, este, alturas, yakó tukuy rin cha ruta orillaman cha cunetasman chayman rera tukuy yakó.
FF: ((Ah, bueno, suerteyoq karankish.))
AB: Suerteyoq karayku, sí. Así que, por suerte mana inundakorayku, sumaq tiayku kunankama.
FF: ((Bueno, kusikuni chaypachá. Y chayna kutichun ari.))
AB: Na, na saqechun parayt’ na.
FF: ((Ya basta.))
AB: Dios compadecekuchun cha gente, sur lawman, inundasqas tiasqankunamanta tukuyt’.
FF: ((Ancha saqra kara paykunapaq.))
AB: Y claro.
FF: ((Che y niaranki, chayritaq niaranki qam maestra kasqaykita, ma?))
AB: Ari.
FF: ((Y qayllapi llamkaq kanki?))
AB: Y na ruakun catorce, quince años noqa llamkachkani ka escuelap Vaca Huañunap’.
FF: ((Ah, Vaca Huañuna, mana Cardon Esquina.))
AB: Mana, ka– chaqa Vaca Huañunap kan dieciseis kilometros kutin kaymantá.
FF: ((Quince añosmanta?))
AB: Quince años ruakun, ruakun na.
FF: ((Na unay. Y chayna… bueno, inakuan wawitaykipas kan, este, maestra, manachu?))
AB: Si, suk waay kan maestra. Pero ina mana atin ejerceyt’, cha tukuy sistemas cambiakusqant– este…
FF: ((Llamadosta–))
AB: Llamadost’ suyanan tian, kunan modificaranku tukuyta… así que, eh… beneficianakunaas, perjudicanku cha tukuy mana trabajoyoq kasqankunat’.
FF: ((Así que ancha, ancha gentes tianku mana trabajoyoq?))
AB: Claro, achka, achka, achka.
FF: ((Y mana, mana maestraslla, sino sukkunapas.))
AB: Sukkunapas, sukkunapas. Kaypé mana tian, este, mana tian imapif llamkanaf. Solo chayna, este, vecinos churanku changuitas, chayna ruanakunaf. Este, y chaymantá, suk trabajo seguró mana tian.
FF: ((Y mana trabajoyoq kas, astakoq kanku gentés Buenos Airesman, ima, req kanku chayman?))
AB: Claro, rinku suk, este, bienestar maskas. Waasniy kimsa kawsanku Buenos Airesp. Suk qari kan maestro mayor de obra pá. Pá llamkan.
FF: ((Ah, chaqaypi trabajoyoq kan.))
AB: Pá todo el tiempo trabajoyoq chaqaypé. Y kaymant’ amun solo pasyaq y voliakun. Porque kaypé, este, mana tian. Mana tian ni imapif llamkanaf. Oficiont’, este, capaz que gente precisan, ma? Pero mana qollqeyoq kan pagarakunaf.
FF: ((Claro, chayna mana sirwin.))
AB: Y chá mana sirwin á.
FF: ((Astaannenqa– tukuy, tukuy ancha valen, manachu? Noqapas qaarani astaan valen tukuy Alemaniamanta. Y Alemaniapi astaan atun kanku sueldós. Igualllat’ kaypi astaan pagaraq kankish tukuypaq, mercaderiaspaq ima.))
AB: Claro, kaypé, este, bueno ka semanapi ishkay kuti aumentarán[ku] naftá, bueno, y alimentos lo mismo. Aumentanku transporte, tukuy, así que kaypé ancha, ancha dificil ruakuchkan tukuy.
