QorpuS
Mario Zárate
Presentación
Mario Zárate nació y se crió en Juanillo, departamento Atamisqui. Durante unos años, se desempeñó como trabajador golondrina en otros puntos del país. Actualmente trabaja como ganadero por cuenta propia.
Transcripción
[FF: Kaypi… kaypi tiaysh Juanillopi, departamento Figuero– ehh… Atamisquipi, manachu?]
MZ: Atamishki, Atamishki, ari. Alli amusqa, alli amusqa.
[FF: Gracias, che.]
MZ: Kaypi tiayku, wasiypi noqa, suk gusto noqapáq, atendesuy, recibisuy– recibisuyta kan ancha sumaq noqapáq, asi que, alli amusqa.
[FF: Ancha ancha agradecido kani noqa… achkata aprendeshkani ka… ka semanaspi, y… qamkunamanta, asi que ancha agradecido kani, na yachanki á noqa Alemaniapi kawsasqayta.]
MZ: Na cuentaarain qam, ari… ancha karumant’ amunki, ari.
[FF: Pero kunan… Ari, kaypi, quichuata aprendenaas kayp’ purini… Eh… Bueno, wamaqllata eh… ima sutiyké?]
MZ: Noqap’ sutéy kan Mario Osvaldo, apellidóy kan Zárate.
[FF: Ajá, Mario Osvaldo Zárate, ajá. Ancha kusikuni y ancha agradecido kani kayp’ wasiykipi tias, eh… ancha… ancha sumaq kan kaypé. Qam, kaymanta kanki, manachu? Juanillumanta.]
MZ: Ari, ari, noqa, noqa kayp’ kani nacido y criao, asi que chaqayp’ nacisa karani, mamayp’ wasinpi, chayp’ apiasa kara y chayp uywakorani y chaymantá, bueno, wiñarani, escuelaman rerani escuela de Los Tolosas, chayp’ educakorani.
[FF: Escuela de Los Tolosa, maypi kutin?]
MZ: Kayman, astaan ñawqeman.
[FF: Ah, mana Juanillupi.]
MZ: Mana, mana, mana, suk escuela, kayman, chá qanchaynaq inundakora yakusan chaypi. Chayp’ noqa primariayt’ ruarani y chaymantá, chaymantá na mana aterani secundariat’ ruayt’, asi que mana aperayku posibilidaresta rinaypaq suk puebloman. Kaypé mana tiaq kara nivel secundario, entonces karup’ kutiarayku y bueno, mana aperayku qoshqeta, o sea, tatasniy, mamay mana apera qoshqet estudiachiananpaq. Entonces noqa, kachaarán[ku] llamkanaypaq karupi, provincia de Buenos Airesman rerani. Chayman, trece añusnioq noqatá na kachaarán[ku] ris llamkanaypaq.
[FF: Ah…]
MZ: Ris llamkanaypaq y, bueno, vestikunaypaq, mikunaypaq, noqap’ gastusniypaq. Y… chayna, trece añusnioq na lloqserani, llamkaq chaqaymán. Llamkaq karani seis mesest’, amoq karani veranupaq llamkaq karani y inviernopáq na amoq karani, porque ancha chireq kara. Mana aterani adaptakuyta, ancha chiriaq kara noqá– entonces mana aguantaq karani chiritá, entonces amoq karani na mes de mayo, siempre amoq karani de vuelta paguyman, kayman wasiyman.
[FF: Y sapa wata voliakus kikin trabajupi llamkaq karanki.]
MZ: Ari, ari, ari, si, si.
[FF: Ima trabaju kara?]
MZ: Y quintas, quintas, campop’, verdurast’ cosechas, chaypi.
[FF: Y kunan ina, ina chaynasta ruaq kanki.]
MZ: Kunan, kunán na llamkani kayllap’, na mana req kani Buenos Airesmán, na hogarniyta kayp ruarani y bueno, kayp, ka–, kayllap noqaykupaq llamkayku, tarpuyku, si, verdurat’ tarpuyku, sandiast’ tarpuyku, tukuy cositast’ noqaykupaq kayp’ apinaykupaq, mana rantis purinaykupaq, entonces noqaysh produciyku noqaykulla llamkas.
[FF: Pero rantikunki.]
MZ: Si si, wakintá rantikuyku, ashkat’ tarpuyku, sobraptén rantikuyku… wamaqtá mikunaykupaq, mikunaykupaq noqayku, noqayku, familiayku, amigusniyku, tukuy mikuyku, y chaymantá na, ashka tiaptén rantikuykum’.
[FF: Sumaq.]
MZ: Rantikuyku, rantikuyku.
[FF: Che y qam, bueno kunan na quichuistu rimashkanki á…]
MZ: Ari, ari.
[FF: Tianku ashka quichuistus kayman?]
MZ: Sí, kaypé la mayoría, la mayoría, tukuy. Wawitasmanta, atuchaskama, bueno atuchas con más razon, tukuy. Tukuy unanchaytá, unanchan[ku] y bueno rimaytá sí, rimanku también.
[FF: Y qam, día a día manachu? Sapa punchawp’ qam eh… chaqrus chaqrus rimanki? O quichuallapi… imayna…]
MZ: No, no. Eh… kaypé qasi juntanakus muchachusan ima chaypi, sí, rimayku quichuapé o mamaykuán, sí, siempre rimayku. Pero a veces castillap’ rimayku suk gente ima amuptin, no sé, rimayku chayp’ castillapé.
[FF: Wamaqllata castillapé y chaymanta yachas…sukwan…]
MZ: Na suk yachaptén na quichuallap, na entreverapuyku chaypi, sí, sí.
[FF: Ah, así, arí, así que ashka gentes apinki rimanaykipaq]
MZ: Sí, kayp’ tukuy tukuy, tukuy vecinus tukuy quichuapi yachán[ku]; tukuy rimanku, así que, quichua waas kayku, atunniyku tukuy quichuistas karanku así que, chayrayku á. Cha nerayku chayna, cha wawitás na… noqap’ wawitasnéy mana rimanku pero unanchanku, na yachán[ku]; quichuap’ noqa añakuni y paykuna unanchanku.
[FF: Claro. Che y kunan tutap ancha parara y tukuy na yaku unta kan.]
MZ: Ari, ari.
[FF: Mediu saqra ruakora, pero utqallata.]
MZ: Sí, sí, sí. Tutamant, madrugada reqp debera parayt che, noqa… wayra tiara tutamant… llikchaptéy na parashkasa kara, che, sí, ashkitat parasa kara, ashka yaku tian. Y sí, huellas na, huellas saqrayanku, llampuyan huellas y mana atinku puriyt’, vehiculus ima mana atinku.
[FF: Ahh, llampuyan.]
MZ: Llampuyan sí, mana atenqan[ku] puriyta, así que ..
[FF: Mayman amun cha… porque tian ruta, chaymanta tian suk pedacitu na ripio, eh, pero mana– Juanillokama kan ripio manachu?]
MZ: Sí, eh. Villa Atamishkimant’, Salavinakama tukuy ripiu kan, ripiu, ripiu. Así que mana tian asfaltu imá, ruta ina. Chayrayku saqrayan á, saqrayan, mana fácil kan cha.. purinapaqqa, porque kayna garuaptén na complicakun, mana atikun.
[FF: Ah, este, ripiu complicakun.]
MZ: Sí, sí, sipiu ancha… partesp tiapun ripiu, partesp ashpalla kan, así que…
[FF: Y… sirwinman por ejemplo cha ripiu rutasta asfalto kaptinkunaqa?]
MZ: Oh, ari, ancha sumaq kanman ari, ujalá, ujalá Tata Dius, ujalá algún día pillapas pillapas animakuchun ruayta, gobiernos atichun[ku] ruayta asfalto, kanman suk bendicion, sí.
[FF: Porque sukkuna, sukkuna servicios ima, na apinkish manachu, apinkish, electricidarta.]
MZ: Sí, sí, gracias a Dios na apiyku sí, electricidarta apiyku, cha wifi internet nipunku chaytaf apiyku. Sí, cha cositaspé demasiau adelantaitus tiayku, mana unay ina.
[FF: Mana unay ina.]
MZ: Así que…
[FF: Qam wawita, wiñas mana aperanki.]
MZ: No, noqayku, noqaykup’ edarniykup’, noqaykup tiempoykupé, mana tiara ni, ni luz eléctrica mana tiara, mana, mana. Mecheritusan chayna kawsaq karayku.
[FF: Eh… cómo es? Eh, aceitean manachu? O cha lamparitas querosenan.]
MZ: Así, así, querosén, noqaykulla ruaq karayku, mana rantis, ruayku botellap’, querosent’ churapoq karayku y chaymant suk trapuan mechitat ruapus, kanchaq kara.
[FF: Noqaykupas chayna ruaq karayku, cha, Cordobap’.]
MZ: Ah ari ari, tukuy unay, sí, sí, tukuy unay. Kunán na tian luz eléctrica, na suk laya kunán á.
[FF: Pero y, agua corriente mana tian ma?]
MZ: No, ina mana apiyku.
[FF: Aljibemanta?]
MZ: Aljibemanta, depósitos ruayku aljibemant, chayp paraptin noqayku, tuta ashka yakut’ soqarerayku, reunikun yaku chaypi y chayman apiyku ashkapaq.
[FF: Y aljibemanta amun o rin yakó deposituman?]
MZ: Mana, mana, mana apiyku canillastá ina. Baldean, baldias sorqoyku chaymantá sí.
[FF: Chá, eh, mamaykipi…]
MZ: Mamay, pay ruachera sí, canillastá na pá…
[FF: Suk motorcituan]
MZ: Ari ari, suk motorcitu eléctrico, chayan lloqachin anaqman y chaymant’ tanquemantá na amun canillasman, pueblopi ina, ciudarpi ina. Chayna, noqa manaraq ruani ina, chusaan, astaan ñawqestup ruasaq si Dios quiere chaytá pero..
[FF: Agua corriente instalación deben kayta medio lasaq, ruanankunapaq…]
MZ: Sí pero atikunmi, gustaspá atiyku, pero mana, ina ma… kaynallat noqá, ina unay ina apinaani, manaraq, astaan ñawqep’, Dius quiere ruasaq, ruasaq, sí.
[FF: Tianku wakin temas, ancha gustaanku cha temas noqatá porque kaypi achka, chaynas leyendas apinku ma?]
MZ: Sí, sí, apiyku, ashka tian.
[FF: Tian por ejemplo bueno, qayna willaara mamayki cha leyenda suk almamulachu…]
MZ: Almamulap historiant, sí…
[FF: Ari porque suk vueltap qaara pay.]
MZ: Noqá mana qaarani, uyarerani noqá, uyarerani tutap, qayllitap qaparera, sí, sí.
[FF: Imayna, maymanta yachanki almamula kasqanta?]
MZ: Imayna yachayku almamula kasqanta? Porque, qaparisqán saqra kan y ma ni ima bichus qaparin chayna, ma… saqra, saqra, suk laya, suk laya qaparin, sí. Saqra, sí, no sé cabra warkusqa ina, kayna, saqrat’ qaparin á. Así que cuerpoytá mancharichin che, espiritúy deben sienteyt’ y… saqra, así que… Noqá uyarerani unay… unay, unay, deben kayt’ no sé, veinte años ima astaan uyarerani qapareqt’. Kayna wayra tiaptin, tuta saqra, chayá–, chayna punchawsan pá retusasqa, marchasqa, qaparin, sí.
[FF: Sí? Y qayna tuta kara…]
MZ: Y mediu chayna, tuta saqra, tuta yana, wayra tiaptin, chaynaspi pa lloqsisqá, lloqsin, sí.
[FF: Tianku sukkuna, chaynas historias, por ejemplo eh… gente, uyareq kanku almamulata o kakuyta ima, y uyareq kanku nataq este… salamanca, ima gen–]
MZ: Y bueno kay reqpé no sé tiansh, neq kan[ku], che, tiasqant’ salamanqueros, salamanca, mayp’ gente dicen practicasqa cosasan, demoniupa imacha kan á, imash contactut, chayna ninku, pero… salamanca neq kanku tiasqant’ ari, salamanqueros, wakén ninku. Kayman suk hombre onqos tian kunán. Unay neq kara: “Salamanquero kani noqá” neq kara y kunán onqos tian. Imash kan á. Ari chayna neq kanku. Cha historias también chaytá, wakén ninku tarisqant’ ima sacha ukupi, sacha ukup’ ris, chaypichá practicanku cha imastinkunata.
[FF: Y cristianus chaypi puris na uyarikun, uyarikunku..?]
MZ: Uyarikún, sí, música, ruidos, ima, suk laya, entonces chayp’ ninku salamanca deben tiayt’. Pero bien, alli sacha ukupi, sachapi.
[FF: Ah claro, ka reqpi ma tianku…]
MZ: Mana, mana.
[FF: Ah, karup’ tianku.]
MZ: Karup’, karupi, sí. Qaay! Garuayt qallarin, compañero, qaay, parashkan. Parashkan kutis.
[FF: Uhhh,bueno. Mana atisaqku riyta Salavinaman.]
MZ: Noqá niyki: mana chayain, huella ancha saqra, huellá, ripiu, sí, sí, saqra, saqra.
[FF: Eh, porque qaya rinaas, amiguyan escribinakorayku, y pay niara: “mana mana, mana pitisqa kan rutá” ima, pero mana pitisqa kaptén, kunan kanqa.]
MZ: Sí, no, saqrat’ tiara, saqrat’ tiara. Noqa apini chayp’– qanchaynaq waay rera chayman y mana atera cruzayt’. Noqap’ mosoy rishkara chayman Salavinaman, Salavinaman rishkara y chaymanta Telaresman, rera cositast’ ranteq y mana atera cruzayt’, voliakora.
[FF: Pero Telareskama chayara, o mana?]
MZ: Mana, mana, mana, mana, saqrat’, chaqayp’, kaymant’ ris, kaymant ris manaraq Salavinap’ chayas, chayp kan á, saqra tian, ruta pitisqa yaqa tiara, yaku saant’ cruzapora, y waqllichus– waqllichus tukora, mana… pitisqa, mana allicharán[ku] ina.
[FF: Claro.]
MZ: Camionetas atuchas ima, chaykuna, sí, atinku cruzayt’, pero autus chayná mana, ma mana, mana crusanqán[ku]. Kunan astaan cha paraptin astaan, astaan saqrayan.
[FF: Igualllat suk vueltap’ ancha parara cha Alemaniapi, noqa kawsani chayp, qayllanpi, y atera tukuy asfalto– asfaltoan kayta, igualllat piteq karanku tukuy rutas ima, así que igual…]
MZ: Ari á, kaypé, con más razón, kayp’ kan á ashpita y ripiu ima, chá pitin á yakó, cruzan yakó, saant’ cruzara. Imat’ astaan cuentasunayt’ munain? Niay.
[FF: No te quiero robar más tiempo… ]
MZ: Mana, mana, noqa tiempoyoq kani, mikuy ruakunankama, tiempoyoq.
[FF: ¿Qué te puedo preguntar…? Bueno niay, ehm… Bueno, qam niaranki Buenos Airesman risqaykita, voliakoranki… ehm, chayp’ Buenos Airespi puris, watukoq karanki Santiaguta?]
MZ: Oh… imat niay–… waqaq karani, waqaq karani, wawitay, claro, wawita. Wamaq vuelta lloqsisqáy, ima, ancha estrañas paguytá watukoq karani; waqaq karani pakakus, mana qaawanaf gente, waqaq karani. Chaymantá allit’ churakus segueq karani á, sí, mana aterani voliakuyt’, mana tiara celulares, mesmant’ ima mamayt’ cartitat’ kachaaq kara, mesmanta yachaq karán[ku] noqamantá. Noqapas lo mismo, paykunamantá mesmant’, cartat’ chaskis. Mana tiaq kara teléfonos, nimapas. Kunan kan á suk laya, kunan ratup’ rimanki, yachas tiain; unay ancha saqra kaq kara. Noqa nipukuni waasniyta: “Qamkuna mana cr– pasainsh noqa pasasqaytá”. Ancha saqra kara.
[FF: Ari. Iguallltat watukuyman, teléfono y todo, igualllat…]
MZ: Kunan apis cha tukuy comodidar, comunicaciones apis, igualllat watukunku, sí, sí. Pero unay kara peor, saqra noqaykupaq.
[FF: Medio que cuentap’ caerani, ancha ancha familieros kankish familiaykipé ma?]
MZ: Ah ari. Mamay chayna uywaarayku á, ancha unidus, unidus kanaysh tian; ama nunca… Noqayku ancha unidus kayku á. Cha hermanuy, pay kan á astaan munaaqniykó.
[FF: Y apinki hermanusta Buenos Airespi?]
MZ: Sí, ishkay, ishkay, ishkay warmis, ishkay hermanas chayp kuteranku. Chayman paykuná kawsán[ku] na.
[FF: Y paykunapas na unay reranku?]
MZ: Paykunapas, noqa hermanay atunan, y noqayku trece añusnioq lloqserayku na llamkaq. Y bueno pá na chayman uywakora, llamkara, chaymanta na hogart’ formara chayman, juntanakora, casarakora, y bueno… Chayllaman na wasit’ ruara á. Y chayp’ kawsanku, allit’, gracias a Dios allit’ kawsán[ku]. Chayp’ sumaqt’ llamkanku, apin[ku] wasi sumaqta.
[FF: Pero suk laya vida kan, manachu?]
MZ: Ima?
[FF: Suk laya vida kan, suk laya…]
MZ: No, chaypé suk laya á! Kaypé, sí, sí. Chaqaypé apin[ku] tukuymata. Tian qollqe, llamkanaykipaq tian trabaju, pero mana kan ancha seguru paguypiyna. Kaypé tranquilidar reinan kaypé. Chay kan á sumaq, noqa chayrayk paguytá mana cambiani. Porque noqáf aperani posibilidartá ris kawsayt’ chayman, noqapas aperani, pero… aqllarani kay’ paguyp’ kutiyt’.
[FF: Aqllaranki ari…]
MZ: Kaypé punku kicharisqaan puñuni, cosasniy afuera, aap’ kutinku y ma ni ma pipas suapan, chayrayku, así que…
[FF: Mana atinki chayna ruayta chaqaypé.]
MZ: No, chaqaypé mana, no, no… Llaveoq kawsain, cuenta que preso kawsain chaypé. Cuenta que carcelp’ tiasqayki, rejasniyoq wasinkuná. Ancha saqra cha Buenos Airés. Hermanayp wasisnén kan tukuy punku y chaqa aanmantá rejas. Del todo cárcel nipukuni noqá.
[FF: Mana req kanki visitakoq?]
MZ: Wata llalleq purerani, wata llalleq rerani, febreropaq, añu ruakora. Cinco de febrero rerani. Cinco, seís días tias amorani, pasiapukus.
[FF: Ah, suk semanata kuntinki, chaymantá na voliakunki.]
MZ: Sí, sí , sí, na amuni á kayp’. Noqaykó campop’ llamkayku, entonces…
[FF: Y sukkuna partes Argentinamanta reqsinki, o Santiagullat’?]
MZ: Cordobat’. Cordobapíf ashkat, veinte añust’ llamkarani Cordobap’. Cordoba y Buenos Aires llam– mayqan… sí, chaykunalla, cha ishkay provinciast.
[FF: Campopipas.]
MZ: Eh, sí. Bueno Airesp’ obraspi llamkarani también, también. Campopu, y chaymant’ obraspi. Capitalp’ llamkarani obrasp’. Así que chaymantá Buenos Airesp, eh… Cordobapé campop’ también, campo, campo.
[FF: Ancha ashka campos tianku Cordobap’.]
MZ: Sí, sí, ancha ashka, ashka ashka, veinte añust’ llamkarani suk hombrean noqá, mismo patronan. Ancha munaaq kara.
[FF: Pero ris voliakus o chaypi kawsaranki.]
MZ: Y… wam– wamaqtá kara ris voliakus, ris voliakus, qoshqet’ apamuy, wasiyt’ llamkach– utukitat’ chaymant’ kutis qoshqé tukukuptén req karani llamkaq, kutis na mesmant’ kutis apamus qoshqet’ y ruacheq karani wasiyt’: chayna kaytá ruarani. Y chaymantá tiempotá rerayku tukuy, waasnintin rerani. Kimsa waast’ aperani. Rerani chayp’, conchabakorani, purerani chayp’ llamkas. Ancha munaaq karán[ku] gracias a Dios Mana cambiarani ashka patronestá, ishkayt’ cambiarani pero ishkaynin, kunankama contactut apiyku, siempre siempre charlas tiayku.
[FF: Ah sí?]
MZ: Sí, sí, ancha, ancha gente buena y bueno, noqapas karani á cumplidor trabajuypé y chayrayku munachinakorani, chayrayku genté ina, kunankama mensajet’ kachaanku, yachanaán[ku] imayna purini noqá y… así que sumaq cha partepas.
[FF: Sumaq kan chayna, chayna kaptén relación laboral, manachu?]
MZ: Sí, sí, y bueno chayna uywaarayku mamaykó, kanaykupaq siempre responsables trabajuyniykupé y… y chayna allit purinki. Chayna uywaarán[ku] y chayna karani, siempre, Buenos Airespíf lo mismo, mayp’ purerani llmakas, gracias a Dios, kayna, frente en alta y siempre puertas kicharisqas suyaanku.
[FF: Ancha sumaq, che. Na chaynasta qaani kaypé, kaypi puris, gentes ancha cumplidoras kanku. Y, eh, gentes por ejemplo, bueno noqá mana, mana qaaq kani Europapi chaynas trabajos na veinta, treinta, cuarenta años, mana tian suk lawpi.]
MZ: Mana, mana, che, sí, sí. Suk laya kan á chaymán, kaypé gracias a Dios, bueno.
[FF: Y pero kunan sapallitan llamkanki.]
MZ: No, no, kunán na mana, na mana llamkapukuni sukkunapáq, na kayp’ noqapaqlla, noqap’ emprendimientoyt ruarani kunán kaypi, kunán imat’ churarani… bueno llamkarani tukuymat’, herramientas… Pensaporani: “Imat rini ruaq”, porque na saykorani cha rin amun, rin amun, rin, voliakus rin, voliakun, qoshqesitut apamun… Saykorani, ashka viajest’, añupé ashkat’ req karani, voliakorani. Wamaqt’ req karani colectivuan viajas, madrugadap’ lloqsis. Kaymant’ madrugadap’ lloqseq karani, tres de la mañana lloqseq karani rinaypaq Loretoman, Loretomant’ kutis Cordobapam’, Cordoba Capital… y… yaqa entero punchawt’ viajaq karani. Chaymant’ llamkas puris autitut’ ranterani, autitut’. Chaypé na autut’ manejaq karani y ratitup’ chayaq karani. Cinco horas na, kayp’ kaq kara. Cuatrocientos cincuenta y cinco kilómetros apeq karani kaymant’ galponkama, patronniyp’ galponkama. Y ruaq karani cinco horast’ amus, chaymant’ autut’ ranterani, chayán na astaan… ris voliakoq karani.
[FF: Y astaan cómodo kan.]
MZ: Ari á astaan comoditu kaq kara y, bueno, chaymantá na saykorani y chaymant pensaporani: “Imat’ rini ruaq vidaymant?”, porque chayna ris, puris, na saykorani. Kayp’ kutini o chaqayp’ kutini. Pensaporani y, bueno… y señorayt taporani, compañerayt, niara: “Y bueno, kaypi na qallarerayku wasit ruayt’ y, bueno, akuysh ruaq kayp’”. Y bueno chaymantá pensaporani imaan… imaan kawsareq, imaan llamkay, imat’ ruaq… y pensaporani y bueno: “rini carniceriat… kayp mana tian ancha carnicerias sumaq”, niporani, “noqa rini, rini chayt’ ruaq”. “Tian carnicerías pero mana gustaan imayna llamkanku, noqa suk layat llamkanaani”, niporani. Y señoray niara: “no sé, mire que kayp’ tian suk, qayllitap’, chaqayp’ na suk, mana… mana rantikuin qam” niara. Y noqá: “rantikusaq, tanteaq… probasaq” niporani, y ranterani herramientast’, tukuy chaqayllap’ llamkas. Ranterani herramientas de carnicería tukituyt’, chaymant’ localcitut’ ruarani y chaymant’ na kuterani. Bueno chaypé nerani na, patronniytá niporani na: “Voy a… kuteq rini noqa paguyp’ na”. “Bueno, allit’ risusqant kachun”, niara pay.
[FF: Ah pay unanchara]
MZ: Sí, sí, sí. Noqá niporani: “Bueno, kaykama, na saykuni, rini, atispá… emprendimientot ruarani, kayst– llamkasaq chayan”. Y, bueno… y qallarerani chayp’, gracias a Dios, chayp’ pusayku. Na cuatro añust’ riyku, pero na sumaqt’ rishkayku. A pesar de… situación mana tian economicamente alli, pero…
[FF: Pero rantikunki.]
MZ: Rantikuysh, rantikuysh, rantikuysh, rantikuysh. Así que… chayp’ riyku, che.Tukuy chaytá ruarani llamkas, lawp’ llamkas qollqetá apamus y…
[FF: Y tukuy cha rantikusqayki… kan, kan, animalesniyki o…]
MZ: Wakin, wakin, no wakén eh… Campó mana sumaq tiara, sequía saqrat’ castigaarayku noqaykutá, así que mana tiara pasturas, mana tiara animales. Wamaqllatá apeq karayku noqayku vaquitast’, noqaykupata y carniaq karayku. Pero kunán na kayman rantikuyk– rantiyku, suk firlop’, engorde. Chayman ris rantiyku y chaymant’ pusamus carniayku. Aycha ancha sumaq, che, ancha sumaq, ancha sumaq aycha. Y chaypé… noqayshpat’ carniayku wakin vecest’. Suk ima tiaptén wirita puriptén, carniayku noqaykupat’, apiyku vaquitastá.
[FF: Pero, así que mana campesinolla kanayki tian, sino empresario, o comerciante, rantis, rantikus ima…]
MZ: Y tukuymat’ ruayku che, sí.
[FF: Tukuymata ruanaykish tian ari.]
MZ: Sí. Chaymant’ tarpuyku noqayku: sandiat, zapallut’ tarpuyku. Ashka ashka zapallut’ tarpuyku noqayku: rantikunaykupaq, noqaykupaq, cuchisniykupaq. Noqayku uywayku cuchista, vacas, tukuyma y… mikuytá paykunapaq tarpuyku. Kunan, kunan jodearayku yaku desbordas. Tukuy… aperani ashkat’ tarpusqat’ noqá… Sandi– tukuy yaku… pampapara yaku. Noqapáq kara saqra. Noqa sienteporani, waqarani… pero bueno, imat’ ruasuysh, mana atiyku ruayt’. Naturaleza, mama naturaleza kan chayna y mana atiyku imat’ ruayta, mana aterayku. Lugart’ qorayku, yaku ukup’ kutera tukuy.
[FF: Ancha ashka llamkanki á, llamkaspalla purinki.]
MZ: Sí, sí, noqaysh… y bueno, costumbrey kayku– costumbreyku… Y campopé y… noqa neq kani siempre suk cosata: kaypé, campopé mana tian feriau, mana tian domingu… todos los días llamkanayki tian, porque animales mikunku todos los días. Mana ninku: “kunan domingu mana mikusaq”. Mikunanku tian, paraptén igualt mikunanku tian… Noqa nipukuni, campopé, kaypé, mana tian feriau ni domingus. Todos…
[FF: Suk ratitut’ apispaqa, imata, imata ruanaanki o imat’ ruaq kanki.]
MZ: Y… ratitut’, tiempituyoq kaptiykó, familiayman dedicakuyku, descansay… o por ahí puebloman ris cocallataf upyaq.
[FF: Por ejemplo naipesta pukllaysh– pukllankish?]
MZ: Naipés mana gustaan, unay gustaaq kara. Mana kani ancha… Suk suk, noqapa hobbieniy tian tabap’ pukllay, taba, suk, suk juego. Chay noqap’ distraccionéy, diversionéy… chay kan. Carreras yaqa mana gustaan, unay gustaaq kara, pero kunan mana gustaan carrerás… carreras: caballup carreras.
[FF: Taba mana… ma yachani imaynash, imaynash kan taba.]
MZ: Sí, tullu… apini noqa chaypi. Leo? Tabayt’ apampay waay. Tabat apini noqa siempre, ishkayt’ aperani, bueno, na sukt’ apini.
[FF: Imayna, imayna pukllankish chayta?]
MZ: Eh… choqanayki tian, ishkay caras tiapun: suk suerte y suk lleta kan. Mayqan urmasqan, cobrakuin manapé pagarakuin. Apinim’ noqa tabatá. Chaqayp’ waay apin, paypas… aja, apini.
[FF: Na riysh pukllaq suk vueltat.]
MZ: Ah, pukllasuysh, ari, ari.
[FF: Y… bueno, wakin gentes, cha… Vecinuyki ma? Pay guitarrata apera…]
MZ: Ahh, sí, sí. Bueno, kaypé sí, tukuymat’ tian genté: guitarreros, musicat’ ruanku wakén…
[FF: Salamanqueros kanku á…]
MZ: Salamanqueros, tukuyma, timberos… noqá kani… tukuyma tian, tukuyma gente tian kaypé.
[FF: Eh… sumaq.]
MZ: Sí… cantores wakén, sí… ashka cantores tianku, guitarreros, cantores tianku.
