QorpuS

Carlín Mansilla

Presentación

Carlín Mansilla es natural de Pirucho, departamento de Figueroa, y actualmente vive en Santiago del Estero, donde trabaja como empleado público. En esta conversación cuenta, entre otras cosas, sobre su toma de conciencia sobre la importancia de conservar, valorar y usar su lengua.

Transcripción

FF: ((Kaypi tiaysh Santiagupi, Capitalpi. Sutéy kan Federico, noqa Alemaniapi kawsani, pero kunan kay Santiagupi purini quichuistasan rimanaas, astaan idiomankunamanta aprendenaas y chayrayku ancha agradecido kani, porque qam amoranki kayman noqaan rimanaykipaq, así que ancha agradeceyki. Ima sutiyké?))
CM: Alli, wamáq, alli amusqa, yanasu, y kaypi riyku, este, rimapusoq quichuata.
FF: ((Sumaq.))
CM: Noqap sutiymi kan Carlos Mansilla, Carlín nianku.
FF: ((Carlín kachun chaypachá. Che, qam maymanta kanki qam?))
CM: Noqa uywakorani Piruchu llaqtapi, noqa chaqayp’, este, kachi mayu lawman uywakorani. Piruchu kan sutin, Departamento Figueroa, sacha ukup’, este… kan chá.
FF: ((Mjm, Figueroapi.))
CM: Ari.
FF: ((Bien. Y cha Piruchupi, cha reqpi, tianku achka quichuistus?))
CM: Tianku, tianku. Este, runaskuná yachanku rimayta, rimanku paykunallapi, ma?
FF: ((Mjm.))
CM: Ka, este, puebloman ima amuspá inakuan mana yaqa achkat’ rimasqankunata. Y qam tapuptiyké imá nisonqán[ku]: “Ari, unanchanimi, unanchanimi. Mana yaqa rimaq kani, mana rimani”, nisonqán[ku], este, warmis, qari atuchastas, cuarenta añusmanta ima, treinta añusmanta. Y astaan sipaskunatami uyariyt–, uyarinku, uyarinku ka… ka qallu kan achka michki, kan ancha michki, este, apin achka picardiasta.
FF: ((Mjm.))
CM: Y chayraykufpas mana yaqa tian, ka, traducciones literalta nisqayki á. Mana lloqsian suk astaan ejemplota. Este, chayraqkuf[chayraykuf] qam rinki á, este, qari atuchaqtaq, warmi atuchaqtaq, este, veloriospi ima, este, kan ancha achka, este, picardias.
FF: ((Mjm.))
CM: Na inakuan, este, cha veloriop’ tiaspá rimaq kanku veloriunmanta, anécdotas ima yuyas, mana qonqanankuf…
FF: ((Wañoqmanta.))
CM: Ari, wañusqa sirisqanmanta. Y… manapé mana, mana, chayp’ tiaq, este, noqá utulitaf’ kas req karani á veloriuman. Y… kan tuta paqarinkaman, maachu? Y chaypé ancha achka cuentos, anecdotas, y qam mañaspá traduccio–, “traducipay”, mana graciayoq kan.
FF: ((Ah, ari.))
CM: Manam. Chayraykuf’ nisuni ancha michki kan, kan, este, qallu kan michki unanchankunapaq, ah? Machu neq kanku chiste imatá, bromas mana traduccionnioq kan. O literalmanta nisqaptiyké[niptiyké], mana allit’ kutin, mana yaqa, este, lloqsisun, este, asiy.
FF: ((Claro.))
CM: Ah?
FF: ((Ari, ari.))
CM: Chaytat’, este, cuentasunaani.
FF: ((Ari, ari, ari. Unanchani ari… Che, y qam na wawitamanta pacha na quichuapi rimaq karanki o atun kas aprenderanki?))
CM: Y, noqa uyarerani á na, utulitat[utulitamanta] qaas[kas], utulitamantallata na uyareq karani á. Manam yachanichu rimaq karani, manam, manam yuyanichu… Inakuan bilingüe ima dejuro á, chaytá mana negasqayki.
FF: ((Mjm.))
CM: Dejuru á, chayt’, este, bilingüet’ rimaq karayku utulitallat’ kas… y escuel ap’ na astaan, este, castillap’ rimas, unanchaq karayku y kunankaman ruakuan mana yachaq kasa [ka]rani noqá, chayna kasqanta, o quichua ima kasqanta.
FF: ((Mjm.))
CM: Este, noqa unaykaman mana neq karani “imoras”, este, tapunaypaq, “ima” kan quichua, maachu?
FF: ((Mjm.))
CM: Y “hora” kan castilla. Noqa neq karani “imoras”.
FF: ((Ah…))
CM: “Bolyakuy”, “bolyakuy”, raiz verbal, “volver”.
FF: ((Ari.))
CM: Y chayna…
FF: ((Chakrusqa.))
CM: Este, astaan, este, ejemplot’ atiy–, este… niyt’, niyt’ niyman kara, pero mana, mana kan chá, este, idearniy.
FF: ((Ari.))
CM: Y chaymantapas, noqá, este, na escuelat’ puchukas, llaqtaypi, Piruchup’, rerani suk llaqtaman, este, secundariut’ ruanaypaq.
FF: ((Mjm.))
CM: Chaypi ruarani, este, tukuyta y… rimaq karani. Gracioso kan á rimanankuf suk, este, sipaskunawan, yachacheqkunawan…
FF: ((Ñuñaq karanki?))
CM: Ñuñaq karanimi.
FF: ((Ari, imayna… ima–, tianku frases? Ima frases nipukoq karanki sipitaskunata?
CM: Y noqá, inakuan, este, astaan, este, maachu noqayku ruaq karayku á suk, este, evento culturalt’…
FF: ((Ajá.))
CM: Este, domingu santiagueñop qallar[eq]ninpi.
FF: ((Ajá.))
CM: Chaymant’ ruarayku, este, Tanikut’.
FF: ((Ajá.))
CM: Y chayp’ noqá pureq karani á, este, guia turisticot’ ruapukus, mayup’ satikus, yaykus, nipus: “yaykuychis tukuy”, chaytat’ yuyani. “Amuysh”, ancha qoñipoq kara á ka pueblerosta.
FF: ((Ajá.))
CM: Ah, suk provinciamanta ima amuptinkuna… cha trabajost’ ruas o ka turistas rurales, maachu?, este, reqninaas, ká evento imantapas. Y paykunata noqá, este, pusakoq karani á. Nipoq karani á: “may risa kankish, este, quejakoq pureq rinkish ancha qoñiptin? Amus mayuman satikuysh, akuysh armakoq. Chayna nataq inakuan frasest’, este, yuyasqayta.
FF: ((Ari, ari, ari… Che, asicheq kanki kayp’ Margatá chayna.
CM: Payqa reqsian.
FF: ((Ari, paypas reqsin cha situacionesta.))
CM: Ari, inakuan yachasqanta, ma?
FF: ((Che, maymanta reqsikuna– su– mana fa– kikin familiamanta kankish, no?))
CM: Mana, mana, mana…
FF: ((Mana.))
CM: Yanasus kayku.
FF: ((Yanasus.))
CM: Yanasus kayp’, kayp’ astaan, este, na tinkunakorayku, este, UNSEp’.
FF: ((Ah, UNSEpi.))
CM: Ari, chayp’, chaypi. Noqa na reqseq karani paypa ayllus, maa?
FF: ((Mjm.))
CM: Payp’ turan noqap yanasuymi kan, unaymanta.
FF: ((Jorge, Abel, imat’ kan?))
CM: Mana, Chuecota.
FF: ((Chuec–, ah…))
CM: Chueco…
FF: ((Ah, paytá mana reqsin ima? ))
MT: Ari, reqsinki.
FF: ((Ah, Bandera Bajadamanta.))
MT: Claro.
CM: Ari.
FF: ((Payta, ari…))
MT: Pamelap’ qosan.
CM: Pay kaq kara chofer?
FF: ((Pamelapa qosan.))
CM: Ari. Ari, ari.
FF: ((Ari, Pamelatapas reqserani.))
CM: Ah, reqsinki?
FF: (([xxx xxx]))
CM: Videlera kan pá!
FF: ((Ari, ari.))
CM: Ah, dejuro.
FF: ((Y paypas niara mana rimasqanta quichuatá, pero unanchan.))
CM: Mana! Noqaykumanta astaan yachan payqa.
FF: ((Qaanki? Ari, chayna ninku tukuy.))
CM: Mana! Pay ancha, ancha achkata.
FF: ((Llullanku. Eh, sumaq che.))
CM: Eh, dejuru á.
FF: ((Che, chayritaq willaaranki cha experienciaykimanta Buenos Airespi. Ka–.))
CM: Ari.
FF: ((Chaypi reqseranki suk qarita Boliviamanta?))
CM: Pay kan, este, suk, kunan mana kawsan ká planopé na… Trascendera ka yanasuy Tayta Carmelo Ullpu. Pay kan suk, este, weraqochi, nisqayki á. Pay, este, noqatá wiñichiara ka cultura quichua rimanaykuta, ka provinciano llaqtas atuchaspi… Ka, este, campesino, niaq kara “campesinollawan mana kan, este, achkatá. Qam rimanayki tian astaan”. Y paywan na reqserani 20 añost’ ima apiptiy.
FF: ((Mjm.))
CM: Y noqatá sirwera, sirwera, ka, utukita kaptiy, uyareq karani á, ka, abueloymanta.
FF: ((Mjm.))
CM: Y tukuy tíu ima atuchaqta, este, paykuna rimaq karanku sapa puncháw, qallarinankaman tutankaman rimaq karanku á. Dejuru á castillapifmi rimaq karanku, pero astaan, este, quichuapi, quichuallap’ rimaq karanku. Mamaypasmi rimaq kara, paykunawan, Noqatá– ka panayta, wawqeysniyta[wawqesniyta], primosniyt’ ima mana yaqa rimapukoq karanku á paykunaan.
FF: ((Ajá.))
CM: Na astaan rimaq karanku ka, este, atuchaswan.
FF: ((Ah…))
CM: Mamaypasmi yachara ka, wawqey, panaspasmi yachanku. Noqapaqmi, este, dejuru á uyarerani á tukuyta. Y, ka, Buenos Airesp’ puris, ka Tayta Carmelo Ullpup’, este, wiñachiapin ka… ka “kayniy” nisqayki á.
FF: ((Mjm.))
CM: Nerani: “waqaychasqatami tiaq kasa kara á. Y chaypip’ na sapa puncháw paywan rimas, pay kan, no? suk variedad, ma?
FF: ((Ari.))
CM: Potosimanta.
FF: ((Ari.))
CM: Igualllat’, este, rimaq karayku.
FF: ((Ajá…))
CM: Pay yachara ancha achkata ka culturamanta y sukuna variedarmanta.
FF: ((Y unanchanakorankish.))
CM: Tukuy, este, Tawantinsuyup’, este, pay yachara sapa, imayna kanku? Variedarnin.
FF: ((Mjm.))
CM: Y paykuná ruaq kasa karanku, ka, congresosta pusas rimaqkunata, este, tinkuchikunanpaq.
FF: ((Bueno, castellano inalla, castellanopipas tianku variedades y tukuy, tukuyta unanchana–.))
CM: Ari, unanchanakuyku.
FF: ((Ari.))
CM: Unanchakunayku
FF: ((Ari.))
CM: Y paywan, este, noqa astaan, este, qallarerani rimayta y uyariyta, astaan. Noqá, chayta, inakuan suk, este, alli ima kasqanta uyariyta. Uyaris astaan wiñacherani ka vocaliu– vocalerioyt–, mana lloqsian che.
FF: ((Vocabulario.))
CM: Ari, chaytat’ ninaani… astaan.
FF: ((Pero, wa– wawita kas na uyareq karanku.))
CM: Uyareq karani á, pero…
FF: ((Na unay, na uyareq kanki.))
CM: Ari, mana, mana yaqa rimas…
FF: ((Mjm.))
CM: Y chayp’ tianku á fondop’, maachu? Waqaychasqata. Y kutis uyaris, relacionas, na, este, kunan lloqsian. Y kunanqa na tiani suk partep’ na llampuyachinaas ka qallusniyt’. Sukkuna, este, paisanos rimaq kanku… “rimaq” nini, astaan rimanankunapaq.
FF: ((Mjm.))
CM: Ah, noqallapa–, noqapasmi animakuni, mayp’ risa kan[ku] paykuna mana animakoq? Cha, kunan tiani cha etapapi. Kunan tiani ka, este, uyaris astaant’ rimas y ka simit’ astaan lloqsiananpaq, este, llampitu.
FF: ((Sumaq.))
CM: Astaan llampuyachis qallusniyta.
FF: ((Sumaq, sumaq, che.))
CM: Ari.
FF: ((Che, cha weraqochi Boliviamanta pay, qam niaranki chaytaqa, pay politicapi pureq kara, manachu? Cha movimientu Tawantinsuyumanta suk.
CM: Ari.
FF: ((Reivindicación ruaq kara pay, manachu?))
CM: Ari á, pay kara suk, este, imayna nisqayki? Maachu ñaqqa “wiraqochi” nisorani? suk, este, ancha altarninp’ churaq, maachu?, maa?
FF: ((Mjm…))
CM: Y, pero, pá kara ancha de los qaris empoderasqata.
FF: ((Mjm…))
CM: Ah, este… Y, ka, noqaq[noqa] ina, provincianu, mana yachas, mana reqserani ni Santiagu llaqtap'[llaqtat’]], noqa rerani sachanmanta, rerani ka Buenos Airesman. Y nataq chayna qaris warmis ima pay rimapukoq kara: “qemikuy, qemikuy, amuy, rimay”. Y noqa… suk santiagueñu puriptinkuna nipoq kara[nku]: “tatay rimaq kara”, “mamay rimaq kara”, y pay ancha piñakoq kara. Piñakoq kara allinman, maa? Nipukus: “Mayt rinkish mana yachas[yachaq]! Yachankimi, yachankimi”, y, este “ama qonqayshchu”, nis ima, ka, este, “Viajaychus ka etaparnin y rimanaykishpaq”. Y pay yachachiara tukuy, ka, imayna nisqayki? Machu suk sapinmanta lloqsinku, este, ancha achka, este, ramas lloqsian.
FF: ((Ari.))
CM: Mana? Taqos ina.
FF: ((Ari.))
CM: Y niaq kara ká tian artistas… “artistas, rimaqkuna y astaan ka revindicionqa[reivindicacionta] ruay”.
FF: ((Mjm))
CM: “Ruay chaytat’, formakuy, noqayku apinayku tian licenciadosta. Estudianaykish tian, qelqanayku tian, tianan tian ká quichuistas, este, qara yanamanta, ka pomulosmantapas, ka, maa qaaynsh ka ñawisitusniyt’ imaynash kan”, neq kara. “Chaytapas rinkish”, este, “formakoq”, neq kara pá. Y chayt’, este, noqá agredecipuni á, ka, pay, este, empoderar– chay, cha… ancha achka variedades lloqsian kunan. Y niaq kara: “yachanayki tian, ka ceremoniastamanta[ceremoniasmanta]”. “Ama penqakuychu, qosniychis ima. Imayna kaq karainsh qamkuna wawitamantapas? Imayna ampisoq karanku”, niara. Noqá ka, este, uyayt’ mayllachiananpaq, maa?
FF: ((Mjm.))
CM: Mana penqaynioq kanaypaq. Niaq kara: “machu qam kanki, qaaq kanki, uywakoranki”, este, “quemadillut’?”, chayna kan sutin suk, este, medicina tradicionalman ka llaqtaymanta, mayp’ uywakorayku noqaykó.
FF: ((Mjm.))
CM: Y, este, kaq kara machu mishkip’. Azucarpi nisqayki á, suk, este, tazap’ churas o, este, suk kellimsat’, killimsat’ sorqos, este, choqaq karanki chayp’, ah?, rupananpaq, ah? Na, y chaymantapas chañar timpusqat’.
FF: ((Ah…))
CM: Y chayp’ lloqsin qosni. “Y chayt’ mana penqakunayki tian”, niaq kara á. “Chaywan mana ka polv[xxx]tapas, este, wiñakoranku”. Y chaypé noqa uyareq karani. Uyareq karani paymantapas y mana rimaq karani cha cuentakunaas, pero mana llullapusqayki á, ceremoniaman ima rispá ruachiaq kara noqatá.
FF: ((Ari, ari.))
CM: Y chaynata astaan, este, sumaqyacheq rerani ka yachaqniyta.
FF: ((Ancha gustaan imaynash, imaynash rimanki ka qarimanta, porque na qaani pay ancha atun influencia kaq kasqanta, no?))
CM: Ancha achka, ancha achka, ancha achka.
FF: ((Tata ina kan, ari. Ancha sumaq))
CM: Ari. Ari, ari. Suk tatay kan pá cha sentidupé, porque noqatá ancha achkat’ sirwera.
FF: ((Mjm.))
CM: Kunankaman. Vida, tukuy kawsayniykaman. Ka ayllu, este, ruanaypaq noqaykullapaq, mana lloqsian, familia propia nisqayki á.
FF: ((Ari. Kunan na mana kawsan pero iguallat’… sirwisun.))
CM: Ari, kutin, kutin, kutin legadonta.
FF: ((Ari.))
CM: Y pay anchami niaq kara á “noqaykullaptas, ka qara yaqa yana”, este, machu? Pay niaq kara, este: “qelqanaykish tian librosta, paisaskunat– paisanoskuna, qelqanaykish tian, rimanaykish tian, profesionalest’ kanayki tian, diputaos kanayki tian, senadores tukuy poderes ina, este, abogaos, tukuymantapas, licenciados, este, lingüistapas, tukuy”…
FF: ((Ari.))
CM: Pero chayp’ niaq kara: “mana michapunayki tian, ka, yachaqniykunata. Ama michapukuychu, tianan tian suk, este, atera, este, mana kaymanta kayt’, atera pueblero kayt’, atera, este, suk pai–, este, kawsayt’ amunku kayman, tukuykunawan ruasuysh suk, este… voliachipukusuysh, kutimuchipusuysh ka culturata, maapé mana atisuysh. Y ka paisanos ima qaaptinkuna suk yuraqta, qam ina, este, o ancha estudiosnioq, suk qari ancha estudiosnioq, penqakuyku, y “mana”, nisa kayku, a ver, este, “chakisniy maa satiyman” ima nis, y pay niaq kara: “mana, paykunapas, am–, tiakuy, mikuy. Qampasmi yachaynioq kanki, kankayt’ yachanki?”, “Dejuru á”, nipoq karani noqá. “Imaq maa yachasaq, ninat’ ruay, kankasaq. Ama penqakuychu, pay mana yachas– mana yachaptin, yanonqa suk cocinap’ y yanuchunchu paypaq. Qam yachapunki sukta. Y chaytap’ noqatá anchami achkat’, este, imayna nisqayki? Eh… Noqanpi sintichiaq kara á. Y noqa chayna medio shatiku kas aprendeq karani á. Y paykunawan, este, ka, sukuna, pay kara profesorqa, machu? Yachacheq.
FF: ((Ajá…))
CM: Cha, este, Buenos Airespi. Y… tukuy alumnusta mana karanku provincianos noqayna. Noqa mana kani paypa, este, alumno, karani yanasun.
FF: ((Mjm.))
CM: Yanasus karayku á. Este, y tukuy kaq karanku á estudiantes, lingüistas, eh? Mana karanku, este, provincianus o campesinos.
FF: ((Claro.))
CM: Y chayp’ niaq kara “noqayku á yachanaysh tian ka dualidad”.
FF: ((Mmm…))
CM: Dualidad. Qam mana yachanki, pero ishkaynintinp’ rinki sorqoq suk culturapaq mana wañunanpaq. Y chayraykuf’ noqapasmi chayp’ tiani, kayp’ tiani á.
FF: ((Claro.))
CM: Ah?, anchami ciertot’ neq kasa kara.
FF: ((Che, enteru puncháw qamwan rimanaayman, pero na…))
CM: Kunankama, nisqayki á, ka debernioq kayku noqaykó, este, ka sukunasta quichuas masisniy yachasqankunata rimayta, yachacheqkuna ima, achka maestros tiyan[ku] kaypé, este, uywasqas sachap’, paykunata nipukuyman, este, animakuysh, este, formakuysh ká qallupé, anchami achka, este, yachaynioq kayku, explotakunaykunayku tian astaan y maapé qaaysh noqatá, qaaysh ka yanasayta, animakora y kunan yaqa, este, profesional kan, y noqatá chayt’, este, anchami, este, sonqoyt’ kusichian. Chaytapasmi noqapasmi qamtat’ agredeceyki amusqaykita, interesakusqaykit’ chá lenguas originariuspí. Y qam neranki, yanasay niara qam ancha achka, este, qallusta yachanki rimayt’, y noqatá chayp’ anchami, este, imayna nisqayki?, este, sonqoyta atuchian. Ah? astaan. Imarayku? Ka qari amun chaqay lawmantapas interesakus ka qallusniyp’ y noqaykó mayp’ risa kayku mana, este, yanapasoq chayt’, este, suklla culturat’, masa cultural ruakunanpaq y chayraykuf’ nisuni á, este, kutis voliakuy. Amuy, amuy kutis y chaypi riyku á suk matet’ upyaq, astaan rimaq, mikusuysh. Ah?, amuy chiriman, chiriman amuy. Ka qoñipé inakuan…
FF: ((Ari, rini voliakoq chiriman porque manapé mana, mana rini ateq kutiytá.))
CM: Ari, chiriptin voliakuy. Chayllat’ ninaarani, yanasuy.
FF: ((Muchas gracias.))
CM: Muchas gracias…