QorpuS
Eduardo Salto
Presentación
Eduardo Salto nació en Bandera Bajada y actualmente vive en La Banda. Dedica gran parte de su tiempo a estudiar todo lo que tenga que ver con su lugar de origen: su historia, sus costumbres… y su idioma. A lo largo de su vida tuvo trato con varias de las personalidades más conocidas del ámbito cultural quichuista de Santiago, por ejemplo como asistente a las emisiones del Alero Quichua Santiagueño.
Transcripción
FF: ((Chayraq willaachkaranki á historiaykimanta: mayman- maymanta amunki…))
ES: Maymanta kani.
FF: ((Ari.))
ES: Bueno, noqá kani Bandera Bajadamanta. Noqa nacisa karani suk 10 de julio. Este, imaynam kan? Cha mayu orillapi, kachi mayu orillapi.
FF: ((Shalako.))
ES: Ajá, chay lawman. Y, este, ancha qasachkasa kara ari, achkata, ancha chiri ti–, kasa kara cha tuta. Y mamay nipusa kara, este, awelay nipusa kara mamayta. Este, mamay nipusa kara “noqá meno–… sientenakuni medio saqrata, chaynata. Mana, manam, este, punchawllapi tardenta. Y… “bueno, chinita, akuysh, este, este, parterat’ waqyaq”, “mana” nipusa kara. “Mana, mana”. Bueno, tutanpi na onqosa kara mamay y waqyasa karanku parterata, amusa kara 3 de la mañana chayna, caballupi, caballullapi pureq karanku á chaypé, caballup’, burrup’, chayna. Y bueno, este, chay, este, noqa naciptiy, cha oras, este, ancha sinchian nacisa karani ari, este, chirian, qasachkaptin. Ancha, ancha chirian, qasasqa y awelay ninat’ ruas tiasa kara chaypi. Y suk parrillita, este, muyuta apisa kara, alambremant’ ruasqata. Chay awelay brazast’ sorqos, este, noqa naciptiy mediu moraitu chirimanta, mediu wañusqa na, este, awelay s– parrillap’ churaasa kara noqatá. “Akuysh utulat’ qoñichipoq para mana wañunanpaq”, nisa kara awelay.
FF: ((Ari.))
ES: Y bueno, chayp’, este, noqa, claro, rupachiaptin brazas, quejakusa karani. “Bueno, na, na allim, na mana wañoq rin”, nisa kara awelay y sorqoasa karanku parrillamanta. Chayna neq kara awelay, ma? No, no… Pay llullaptenqa, noqa llullani.
FF: ((Chayna, chayna kan ari.))
ES: Pero, este, bueno, chayna cosas, no? Y chay, bueno, noqa 5, 6 meses apiptiy, mamay onqosa kara. Tiara suk plaga o imaynam kan ká ma–, una peste, chayna, fiebre amarilla y tifus chayna imaynam kan. Mamay ancha onqoptin, awelayqa vis–, tiasa kara paypas suk waata noqap’ edarniymanta. Y, na, mamayqa na apisa kara suk wawitata astaan noqamant’ atun, ishkay watasmanta. Y, chayna, este, mana… mamay onqoptin pusamusa karanku á Bandera Bajadamanta Suncho Corralman, jardinerapi. Y chayna, este, y awelay mana atisa kara uywayniyta kimsantá, kimsa waa astaan na. Y, chay, este, tíuyt’ nipusa kara “imaq maa ofertas qoqonki á ka waatá, mana, mana rini ateq atendeyta noqá, mana rini, mana rini ateq ñuñuchiyta, mana ateq rini ni imataf ruayta, suk waat’ na astaan apini.
FF: ((Claro.))
ES: Y chayna qoqosa-, qoqoasa karanku á noqatá.
FF: ((Mjm.))
ES: Y ishkay viejitus na 50 añosnioq chayna karas–, kasa karanku y paykuna apiasa karanku y uywaasa karanku.
FF: ((Chay kan ká warmé.))
ES: Pay kan.
FF: ((Pay kan, ari.))
ES: Doña Petrona Ávila, kay kara mamay, y cha wawita kani noqa.
FF: ((Ancha sumaq, ancha sumaq fotó kan ari.))
ES: 6 meses, 7 meses debera tiaayta chaypé.
FF: ((Ancha utulita.))
ES: Ah, ancha utulitalla ari.
FF: ((Y chá warmipas cha Bandera Bajadapi kawsaq kara?))
ES: Imayna?
FF: ((Ká warmipas Bandera Bajadapi kawsaq kara?))
ES: Claro, Bandera Bajadamant’ karanku paykuná, tatasniy.
FF: ((Mjm))
ES: Este, bueno, este, oriundos nisuysh chaymanta. Chayp’ nacisqas y uywasqas tukuy.
FF: ((Mjm))
ES: Bueno, y noqapas chayp’ uywakorani á, paykunaan. Mamay mana yachara leeyta ni escribiyta nimatapas. Astaannintá rimaq kara quichuallapi.
FF: ((Mjm.))
ES: Y tatay sí, segundo grado imacha apera ari. Pero, pá rimaq kara y escribeq kara, yachara.
FF: ((Ajá. Castillata.))
ES: Castillata y quichuata.
FF: ((Ajá.))
ES: Y mamaypas castillata, este, rimaqmi kara.
FF: ((Ah rimaqpuni kara.))
ES: Pero, este, astaannintá quichuallapi. Paykunaan wasiypé rimaq karanku á quichuallapi. Noqatá rimachiaq karanku á quichuallapi.
FF: ((Ajá.))
ES: Bueno, na… na chaywan, y de, y chaymantá mamay apera suk, este, waat’ astaan, suk warmi waata.
FF: ((Mjm.))
ES: Ñañay, ñañay kara. Bueno noqá ishkay ñañast’ aperani.
FF: ((Ajá.))
ES: Suk ñaña atun y suk ñaña utula.
FF: ((Utula, sumaq.))
ES: Y paykuná kawsankulla, suk kawsan chá Bandera Bajadapi, s- suknenqa Buenos Airespi.
FF: ((Mjm.))
ES: Y bueno, imat’ astaan yachanaanki? Imatat’ nisaq? Bueno, achka imata…
FF: ((Bueno, no–))
ES: Yuyani.
FF: ((Ari, ancha, eh… Sumaq, ancha ashkata yuyanki ari. Sukkuna, sukkuna gentes atuchaqkuna na, na mana yuyaq kanku cositasta chayna, pero qam ari, qam ancha alli yuyayniy kanki.))
ES: Yuyani. Ina, ina funcionanku neuronasniy.
FF: ((Ancha sum–))
ES: Allillat’, allita.
FF: ((Chayna kutichun, ka–, chayna kutichun chaypachá. Che pero, kayp’ qaashkani ancha achka diplomasta, fotosta ima, qam kanki fotógrafo, manachu?))
ES: Noqá karani fotógrafo, camarógrafo, este, año 1992, chayman karani camarógrafo y wasamanqa karani fotógrafo.
FF: ((Mjm.))
ES: Pero… chayna-chayna, mana fotógrafo profesional, digamos, chayna maa, pero…
FF: ((Pero chaymanta llamkaq kanki.))
ES: Chaywan llamkaq karani.
FF: ((Chay kan profesional chaypachá.))
ES: Y sí, y tukuymata chayna ruaq karani á, pero, claro, kunan na onqos–, onqoluyas mana atini á llamkayta, mana, mana…]
FF: ((Bueno, pero kunan na jubilasqa kanki, maa?))
ES: Ah, jubilau kani á.
FF: ((Y bueno.))
ES: Utulitat’ pagaraanku pero igualllat’.
FF: ((Igualllami… Pero, gustasoq kara llamkayniyki?))
ES: Sí, bueno, noqá 17 años tiaaptin, más o menos, este, sorqorani, este, tiaq kara propaganda revistaspi, noqá revista Goles
FF: ((Ajá.))
ES: Ranteq karani chayp’, este… lloqseq kara ari yachachinankunapaq fotografia, radiotécnico tukuymamanta, maa?
FF: ((Mjm.))
ES: Y noqá fotografiat’ apikorani chaypi, chayp’ qallarerani.
FF: ((Mjm.))
ES: Pero chayllap’ kutera, mana aterani, Bandera Bajadap’ maa tiaq kara luz eléctrica, nimapas.
FF: ((Ah…))
ES: Y chaytá, este, necesariu kara ari apinaypaq.
FF: ((Claro, ari, ari.))
ES: Ma-, y manapé mana atiyman kara fotost’ ruayta, mana.
FF: ((Ima, ima watapi chayara luz electrica Bandera, Banderapi?))
ES: Y debera… tiaq karami, pero suk barrio chay, este, barrio Agua Energía kaq kara.
FF: ((Ajá.))
ES: Su-, tiaq kara suk obra de Agua Energía y debera kayta año 40 y pico, 45, 46, chay lawman, hasta 60, 62 tiaq kara suk usina.
FF: ((Ajá.))
ES: Pero luzqa tiaq kara de 8 de la noche a 12 de la noche.
FF: ((Ah, mana entero puncháw chaypachá, mana, mana.))
ES: Mana, mana. Mana entero puncháw.
FF: ((Ancha achka debera valeyta, manachu?))
ES: Y maa… no sé imaynash kara, pero cha barriollapi tiaq kara casillas, este, op–, obrerospaq, operariospaq. Y chayna.
FF: ((Año 46 nis yuyachianki…))
ES: Año 46 noqa nacerani.
FF: ((Ah…))
ES: Sí, tian, qaa[y].
FF: ((Cha–, justamente, chay kan cha “Los mejores años de nuestra vida” ganasa kara oscartá cha, cha watapi. Y…
ES: Noqá
FF: ((Domingo Perón asume, primera presidencia, chaypas kasa kara.))
ES: Sí, noqá nacisa karani 10 de julio. Pero, este, claro, después qoqoapinku na, na tatasniy, mosoq tatasniy, paykuná anotaasa karanku el 25 de septiembre.
FF: ((Ah, ishkay cumpleañosta apinki chaypachá.))
ES: Claro, ishkay cumpleañust’ apini, chayna, apeq, chayna purini ari, pero…
FF: ((Ishka-, ishka- kutis celebraq kanki kunankaman o mana?))
ES: Y kunán, kunan wata rini cumpleq 80yta na.
FF: ((Mjm… mjm.))
ES: Este, 80 añusniyta, 80 watasniyta ni- nisuysh. Bueno, ch- chay lawpé medio overapuni, overiapuni á quichuaytá.
FF: ((Ari, chayna, chayna.))
ES: Bueno, chayna kan, maa? Porque hay palabras quichuas castellanizadas y palabras castellanas quichuizadas.
FF: ((Ari.))
ES: Chayna kan, chayrayku á medio chaqrusnilluta rimayku á santiagueñusqa.
FF: ((Ari, cha-, noqapas chayna aprenderani, noqapas chaqrus chaqrus rimachkani…))
ES: Chaqrus, chaqrusnillu kan.
FF: ((Ari.))
ES: Y bueno. Imat’ astaan nisqayki. Bueno, después changu kas, na 12, 13 años tiaaptén, noqá ancha, este, panayta, este, waqacheq karani, pukllachisqaymanta na, na ima wakin kuté maqaq karani, y chayp’ maqaptiy mamay amoq kara suk rebenquean qatiaq. “Muchachu, waranqa putas wacharqeasqan” nias, este “apisusqay orastá allqós akaykimanta rastriasonqanku”, niaq kara. Y noqá taqop’ lloqas, este, ayqepus lloqaq karani y pá maa at-, maa ateq kara lloqayta y chaypi, chaypi pakakoq karani á ratuta, mamay, este, calmakunankama. Mamay na–
FF: ((Ah. Mana tutakama ima, suk ratut’, suk ratuta?))
ES: Ajá, cruzapuptin utulata na uraykoq karani.
FF: ((Ah, bien.))
ES: Mikuna oras.
FF: ((Mana, mana kakuy ina, kaypi kuteq, mana kakuy ina mana kuteranki… (risas)))
ES: Mana, mana kuterani kakuy ina, ni kakuy, ni Telesita, ninguno más. Bueno, y chayna, chayna, bueno, apini á, achka cositas rimanaypaq pero, claro, mana yuyani á tukuyta sukllapé.
FF: ((No, pero ancha kusikuni reqsisus, porque noqa aprendes mana achka oportunidarta apini uyarinaypaq, y ancha alli unanchasuyki rimaptiyké, así que…]
ES: Unanchakun rimasqay.
FF: ((Ari, ari.))
ES: Bueno, chayna, este, bueno, Margaritaan wakin kuti waqyanakuyku, mensajeanakuyku quichuapi.
FF: ((Margarita qayna niara “tíuy suk historiata willaachkara, pero mana puchukara”.))
ES: Ah.
FF: ((Ima historia kaq kasa kara chá?))
ES: Imam kara che? Ah, este… chay kara suk pariente… pero medio, claro, quichuapé, imaynam kan? Este, medio, medio saqra niyku noqaykó, saqra rimanaas, rimasqa.
FF: ((Ari, ari.))
ES: Tiasa kara suk, suk tíay noqapa, Teresa Serrano. Y kaq kara Santiago Alomop’ señoran, y Santiago Alomo kara tataypa primun. Tatáy kara Salto Alomo, apellidoan. Y, bueno.
FF: ((Mosoq tatayki? Mosoq tatayki, adopcion tatayki, manachu?))
ES: Ari, pay.
FF: ((Pay, pay.))
ES: Pay. Este… Y chayna, este, y tiara suk, suk wayna, Ushi, Ushi Alomo kasa kara sutin. Y Ushi, chayna muchacho… mana kasukoq karataq[xxx]?
FF: ((Margaritayna.))
ES: Y tíayqa sapallan tiasa kara y “tutaan manchakusaq Ushisitu, imaq maa kutinki acompañaas?”
FF: ((Mjm.))
ES: Y “mana kutisaq, doña” nisqa. “Kutiy á, Ushisitu”, nipusa kara, “kutiy, acompañaay, imallataf rimasuysh”. “Mana rimaq kani, señora”, nipusa kara. “Pero Ushisitu”, nispusa “noqá manchakuni á tutaanqa. Kutiy, acumpañaay, Ushisitu, akuysh rimaq imallatapas”. “Mana rimaq kani, niyki, señora”. “Pero Ushisitu, imay[na] mana rimanki á imitallatapas”. Y bueno, chayp’ nisa kara Ushi: “noqá rimaq kani sobre “i”, sobre “iki”, sobre “yo”, sobre “yoqo”, nipusa kara. Na unanchanki chayta, más o menos?
FF: ((Ari, mas o menos unanchani.))
ES: Así que, chayna tían saqesa kara jodeyta na.
FF: ((Ari.))
ES: “Bueno riylla Ush- Ushisitu” nipusa kara.
FF: ((Jodenaas, ari.))
ES: Mana, mana ikinakunaas nipusq–.
FF: ((Ari.))
ES: Y bueno, chay kan medio, medio saqra-saqra kan, medio, pero, no sé.
FF: ((Ari. Chayna kanku historias asichinayshpaq))
ES: Claro, asichikunaypaq.
FF: ((Asichikunaypaq.))
ES: Y chayna apini, maa, wakin historiata, ishkay, kimsa historiata, pero grabasqas sukkunamanta.
FF: ((Ajá.))
ES: Na rini maskaq, no sé si apinish, mana si apini kaypi, este, rimanaykishpaq. Bueno, kunan mana, mana rua–…
FF: ((Na tiempoyoq, tiempoyoq kasu–…))
ES: Seguramente, este, akuysh vacallataf carneaq y chayna asados mikus, rimas…
FF: ((Ari.))
ES: Ari, rimanayshpaq achkata.
FF: ((Ari, chayna situacionespi lloqseq kan á cha historias chayna…))
ES: Tiempono- tiempoyoq kanayshpaq tukuy chaymanta.
FF: ((Ari.]
