QorpuS

Alicia Jiménez

Presentación

Alicia Jiménez, natural de Chilcán, departamento Sarmiento, se mudó de joven a Buenos Aires. En esta charla, habla de cómo volvió a Santiago y de la importancia que tiene para ella su lengua materna.

Transcripción

FF: ((Kayp tiaysh Santiagupi. Sutéy kan Federico, noqa Alemaniapi kawsani pero kunan kay Santiagupi purini quichuistasan rimanaas, astaan quichuanta aprendenaas. Ancha, anchami agradecido kani, porque achkata aprendechkani tukuy quichuistasmanta. Qam ima sutiyké?))
AJ: Noqa kani Olga Alicia Jiménez, kani ka Santiagumanta, ka mayu, kachi mayu orillamanta. Y bueno, este, noqa quichuista kani, nacerani quichuista na. Noqa unayqa mana rimaq karani españolpi, quichuallap’. Y bueno, y chaymanta mamay, tatay niaq karanku: “Waay, ama rimaychu achkata quichuapi, porque mana aprendenki escuelaman rispa” o “maestros mana unanchasonqanku”. Y bueno, ciertom kara, porque maestros karanku ka ciudarmanta. Y noqayku chaqa sacha ukupi quichuallap’ rimaq karayku á.
FF: ((Ima partemanta kanki?))
AJ: Chilcán, departamento Sarmiento kan.
FF: ((Mjm.))
AJ: Y rutamantá 40 kilómetros sacha ukuman.
FF: ((Mjm. Así que utulita kas mana… bueno, quichuallap’ rimaq karanki, pero chaypachá qallareranki rimayta castellanutá.))
AJ: Claro, chaynam, noqa rimanay kara castellanutá. Kara obligación porque tatay, mamay mana yachaq karanku rimayta. Unanchaq karanku españoltá pero mana yachaq karanku rimayta y quichuallapi rimaq karanku. Y bueno, chaymant’ kaq kara problemas, por ejemplo qoshqe. Mana reqseq karanku qoshqeta, mana yachaq karanku leeyta, mana yachaq karanku firmayta. Y llamkas imat’ tatay, por ejemplo, obrajespi cha sachapi achyapukus yantat’ chayp’ montonas, carbón imat’ ruas. Y bueno pero pagaraq karanku suk valean. Valepi neq kara: “Ka vale kan Darío Jiménezpaq. Llamkara mesta y retiranan tian ishkay bolsa– ishkay bolsa azúcar, caja de gasas, latas de aceite, alpargatas…” y chaywan pagaraq karanku. Mana qoshqe imatá chaskeq karanku paykuna.
FF: ((Utulita kas quichuapi rimaq karayn, chaypachá escuelarayku na qallareranki… –allita unanchari inakuan– bueno, castillapi…))
AJ: Rimayta
FF: ((Rimayta… Eh, pero chayraq niaranki– suk vueltap na Buenos Airesman reranki. Y chaypi na mana…))
AJ: Claro, y bueno ka chaymant’ atunyas utulat na rerani á Buenos Airesman parejaywan. Y chaypi na quichuayqa yaqa chinkacherani quichuaytá, ma? Pero igualmanta noqa sapa apis rimaq karani quichuapé, porque chaqaypi, Buenos Airespi, tiaranku achka santiagueños na medio qonqas quichuata. Y noqa quichuap’ rimas agrede ima ruapukoq karani, aseq karayku, conversas, cuentitust ima cuentapukus quichuapi. Y kutis yuyaq karayku quichuatá, ma? Pero mana kan lo mismo, porque unay chaqa paguypi quichua, quichua, quichua y era en– sapa quichua. Mana tiaq kara castellanu ima yaqa. Y bueno, y kunan kutis tinkunakuni quichuistas masisniywan y ancham kusikus, kaypi Alero Quichua purini porque quichuap’ rimayku, quichuap’ conversayku. Mana tukuy, ma? Pero bueno…
FF: ((Pikunaan rimaq kanki chaypachá quichuapi?))
AJ: Astaan rimani quichuapi Casilda Chazarreta y Chini Palavecinoan. Paywan conversayku quichuapi.
FF: ((Ah, Chinipas riman?))
AJ: Ari utulitaf kachun, pero riman.
FF: ((Mjm))
AJ: Riman, riman, sí. Y utulat’ qaanakuyku paywan. Pero qaanakuspá quichuap’ rimayku á. Y bueno, y chaymant’ tian Sebastián, paypas Seba Basualdo, paypas quichuista. Así que paywanpas rimayku. Paywan siempre ruayku conversatorios imat’ quichuapi.
FF: ((Ancha ancha valornioq kanku cha conversatorios noqaykupaq porque chaywan aprendeyku.))
AJ: Claro
FF: ((Y bueno, Sebamanta aprenderani noqá achkata porque internetllapi ruaq karayku suk clase de conversación))
AJ: Ari, ari, ari.
FF: ((Y tinkunakoq karayku, y chaywan na qallarerani sukkuna temasmanta rimayta quichuapi. Porque manapé sapa vueltap’ kikin temasmanta rimaq kayku: Pero bueno, paywan achkata rimarani ari. Eh… bueno, así que chay kara noqap’ preguntasniy biografiaykimanta, pero… qam niaranki na unay llamkaq kanki suk lawp’, manachu? Na unay apinki kikin trabajuta.))
AJ: Ari, unaymant’ kayp’ kawsani, kayp’ llamkani unaymanta.
FF: ((Mjm. Buenos Airesmanta amus, na tareranki…))
AJ: Claro, noqa Buenos Airesman amuspá amorani mana reqsis capitalta. Porque kaq karani chaqa sacha ukunllamanta. Y bueno chaqa sachamant’ lloqsis Buenos Airesman rerani. Chaqayp’ waasniyt’ aperani… pero noqa neq karani, ma? Buenos Airesqa manam vida kan noqapaqqa ni waasniypaq. Ancha peligro. Inakuara kayp’ astaan facil kasqan estudiachikunaypaq. Y chayna kasa kara y mana equivocadata tiasa karanichu. Y amorani mana reqsis Santiagu capitalta. Amuni á cargas suk bolsitusta ropitayoq waasniypaq y noqapaq y waasniyt’ amorani. Ahorraq karani á noqa camaypa chakinpi. Cañu kaq kara y cha ukup’ ahorraq karani hasta… neq karani kay untaptin, ka cañu untaptin kan tiempoy rinaypaq. Y chayna ruarani. Kayp’ amus suk wasistuta, wasistu precariu ancha kara, amorani mana imataf apis, ma? Y bueno, ashpa ima puñoq karayku, mana penqakuni noqa nisqaytá porque kan viday, realidar, mana kan á, nisqayki… mana kan cuentaaptinkuna yachasqaytá. Noqá kawsarani, cha cuentasusqaytá kan viday. Noqap realidarniy, ma? Y mana facilchu kan. Pero bueno, kunanqa na astaan sumaq porque na waasniy atuchaqnyaranku, estudiaranku, kanku profesionales… Y, bueno, kawsani paykunaan.
FF: ((Sumaq. Así que bueno, qam Buenos Airesmanta bolyakus llamkanaykipaq tareranki y wasitapas tareranki, manachu? Imayna, imayna tareranki wasita?))
AJ: Y chay kan… nisaq á bendición, tata yayaypa bendicionnin, ma? Porque chayaspaqa terminalpi mana reqsis nipuni suk remiserot: “Mayman rinaanki señora?” nin. Y nipuni: “Mana yachani”. “Bah”, nian, “imaynam viajanaashkayn mana yachaspá”. “Mana”, nipuni, este… “qam niankiman, señor”, nipuni, “maypichus wasistu imata rantikunaanku, terrenitu imat…” Y qaawan allit, nian: “Qam terrenut, wasit rantinaanki?”. “Ari”, nipuni. Y nian: “Ka barrio Solispi ashka wasistut rantikushkanku”, nian, “pero mana ancha sumaq kankuchu”. Y nipuni: “Mana importanchu. Noqa aychasaq, noqa allichasaq allit’ wasistutá, ama…” Y chaywan nian á, este… Bueno, pusaan, suk esquinap’ saqean y nian: “Señora, ka callest, este, marchapuy utulat’, tapukus tapukus cha vecinust’”. Waasniy tiachikorani suk esquinitap’, suk bolsitu saap’, colchitaswan tapakuy porque kara ancha chiri pacha. Ka vacaciones waaspa kara escuelamant’ cha tiempopi, julio inakuan kasqan, junio, julio… Y rerani marchas, y kimsa taa wasisust deberani cruzayta. Y suk señora pichashkara, veredant, nipuni: “Señora, suk preguntitat’ ruasqayki, buenos días”. “Buenos días”, niara. Y nipuni: “Señora, ma yachanki pichus kayp’ wasistut rantikunaan?”. Y nian: “Ari, chaqayp’ tian suk wasisitu”, nian. “Kayman cruzay ishkay, kimsa wasisitus, chayp’ tian suk señora rantikunaaq wasistuntá”. Rini, golpeani ventanitat’ kaspistuswan, tablitaswan ruasa kara ventanitá. Ris waqtani á makiywan. Y nian, este… lloqsin suk señora y nian: “Imat’ ruanki, imat munayn?” Nipuni: “Señora, niaranku qam rantikunaashkasqaykita wasiykit’”. “Ari”, nian, “qoshqeoq kaspá”, este… “rantikusqayki”. “Ari á”, nipuni, “qoshqeyoq kani, chayrayku wasit’ maskas purini. Ayka kan?” Y nian: “Cien pesos. Pero qoshqeta na qoanayki tian”. “Ari”, nipuni, “nam qoasqaypi, qampas na entregaay wasit’”. “Ari”, nian, “mana títulos tiapun wasitá, paykuna, ka wasisqa karanku municipalidarespa, manam, mana titulosniyoq kanku, wasis precarios”. “Mana importanchu, señora”, nipuni. Bueno, chaymant’ ruaan suk papel compra-ventat, ruayku, firmayku y cha oras entregaan. Y noqa cha oras ish– waasniyta maskakuni chaqa esquinamant’. Y chaymant’ pacha kaypi kawsani Santiagupi, ma? Chaymant’ añumant’ chayraq trabajut’ conseguerani kaypi. Y ina, este, payllaan llamkashkani. Paylla kan patronneyqa.
FF: ((Sumaq. Así que, bueno, gustasora Santiagó.))
AJ: Y…
FF: ((Más o menos…))
AJ: Ari, (xxx) gustaan, ma? Pero noqa… este… sapa atisqaypi, wayrakachas rini chaqa paguyman. Ah, sí, no, sachatá ancha amani noqá, ancha munani.
FF: ((Pitaq kawsan cha paguykipi?))
AJ: Ni pipas.
FF: ((Ma ni pipas?))
AJ: Kimsa, ishkay horcones y suk varas kutin, wasiy kaq kara chaypaq. Yachanki imash horcones?
FF: ((Mjm))
AJ: Bueno, ishkay horcones y suk varas kutin cha wasiy kara chaypaq. Pero noqa siempre ris chaypi limpiani, sachitat’ sorqoni, represat’… ka inakuara ka wata llalleq purisqaypi limpiarayku represata, y siempre rini. Y bueno pensamientoy kashkan… ka añu mana, pero suknin inakuan req risqay suk ranchitut’ ruaq chaqaypi. Mana munani wasi materialmantá, munani wasi rancho. Y ruanaashkayku, waasniy yanapanaashkanku noqatá. Niaranku: “Yanapasqayki, mami, ruacheq riyku wasistuta, así que… “bueno, waay”, nipuni, “yanapaaptiykishqa qamkuna, noqa risaq”, chayna astaan seguidut’ risaq y apisaq, este, rinaypaq, ma? Munasqay oras. Chayp’ tinkunakunaypaq chaqa paguyp’ gente quichuistas ima kanku wakenqa.
FF: ((Pero ina rinki kayp santiagupi kawsaq, llamkayniykirayku ima?))
AJ: Claro, claro.
FF: ((Pero seguidut’…))
AJ: Astaan, claro, na risaq, mana ris y bolyakun día, ma? Por lo menos suk punchaws sunis, cha feriados sunis ima kaptenqa.
FF: ((Chau.))
AJ: Fin de semana suni? Chaqayman richkani á.
FF: ((Ari. Y por ejemplo na jubilakus na astakunaaykiman?))
AJ: Y, capaz kani, eh? Astakunaypaq chaqay lawman. Sí, sí, sí. Medio saqra costumbrasqa na kani kaypi airean ima, qoñiptin. Chayta este, medio watapukusaq á chaqaypi rispá, watakusaq chaytá, pero bueno, noqa kani santiagueña y ancha sacha gustaan. Y gustaanman ris chaqayp’ kawsay, animalesta ima cuidaq… chaypi uywasaq waqchusllatapas, ma?
FF: ((Ari. Y kunan ma unay inalla kan kawsay sachapi, na astaan comodidades tianku chaypi. Tian na electricidar ima?))
AJ: Este, luz eléctrica tiara cha wasiy kaq kara chaymanta tiara suk kilómetro y medio más o menos. No, karupimi. Noqa ashka nianku chaqaymanta gente, ma, astaan utula wasis kutishkanku. Y paykuna nianku á: “Ka astaan ñaanman orillaman amuy”. Nianku porque chaypi luz tian y astaan fácil y vidayki astaan tranquila. Y ratustá ciertotam ninku, porque ancha sachap’ tiaspá, Dios no permita, na atunyaq rini astaan y qoñiptin ima… mana apeq rini ventilador, ni aire, nimataf… y medio jodidito kashkan, ma? Salurniymant mana kanqa astaan… fácil kan luz tiaptin, porque heladerallataq apisaq, comiditayt’ waqaychanaypaq yaku chirit’ upyanaypaq… así que kan ishkay cosas medio… Ari.
FF: ((Ari, suk balanceta ruanayki tian.))
AJ: Ari. Ancha pensapunay tian allita. Pero, bueno, ñan orillaman rispá, luzt apisaq, igualllata animalitusta atini uywayta porque mana tian wasis y entero sacha kan. Entero sacha, sacha, o sea que…
FF: ((Ma reqsini cha reqta, cha lawman mana aykappas rerani, pero na ancha gentes rimaanku y kunan na reqsinaani, porque ancha sumaq deben kayta.))
AJ: Y bueno, suknin vuelta amuptiyki risuysh. Ari, risuysh.
FF: ((Sumaq kanman.))
AJ: Ajá. Este, yachaspá manejayta o no sé imapish puriyn, pero noqá apini suk autitut. Mana yachani manejayta.
FF: ((Noqa yachani.))
AJ: Ah, chayp ris…
FF: ((De chofer apianki.))
AJ: Mah, risuysh, eh… claro.
FF: ((Ari, noqa ancha kusikuni, porque noqa Alemaniapi manejaq kani y kaypi watukuni porque no– gustaan anchata.))
AJ: Hmm…
FF: ((Así que sumaq intercambio kan chayna: noqa de chofer ruani y suknén– sukkunaqa atinku mandadosta ruayta, y chayna, así que…))
AJ: Nah, así que bueno, ari, añup’ amuy, o suknin vueltap’ amuptiyki, este, bueno chayp’ lloqas cha autitut’ risuysh chaqa sachas ukuman. Tuksichispá mana yachani noqa ruedat cambiayta, ma? Qué macana.
FF: ((Aprendesuysh.))
AJ: Aprendesuysh.
–-
FF: ((Imallatapas kachun atinki cuentaayta, porque tukuyta…)
AJ: Tukuy sirwisunki.
FF: ((Tukuy, ari á. Pero, por ejemplo, qam niaranki mana aykappas estudiaranki, ma…))
AJ: No, no, nunca mana noqa rerani estudiaq. Y bueno kunanqa oportunidast’ qoanku estudianaypaq y astaan nianku astaan yachanki quichuatá. Y noqá nipukuni: “Mana, noqa, este… mana estudianaani. Noqa yachanaani yachasqayta”.
FF: ((Bien, qam ninki mana estudianaasqaykita, y noqa chayta ancha allita unanchani porque ma precisanki estudiayta quichuatá.))
AJ: Mana
FF: ((Pero mana gustasunman, por ejemplo, yachachikunaykipaq?))
AJ: Noqa ancha kusikus yachachikuyman. Porque yachachikuspa, inakuan tarpushkasqay idiomayshta, ma? Noqaykupa kan á verdadero idiomaykó, kan á quichua. Así que noqa oportunidart’ apispá, y niaptinkuna pif kachun “yachachiay” yachachikuni.
FF: ((Sumaq…))
AJ: Y noqa escribini quichuapi rimasqa ina, pronunciasqa ina. Y chayrayku veces que sukkuna nianku á: “Mana, astaan sumaq aprendenayki tian, este, escribiyta. Noqa nipuni noqa escribini rimasqa inat.”
FF: ((Ari, eh, pero inakuan ancha gentespaq, noqa ina, astaan importante kan rimanaykupaq. Porque achkata atiyku aprendeyta escribinaykupaq, leenaykupaq, ima, pero chusaayku cha oportunidar rimanaykupaq. Así que chayrayku noqa ruaq karani chayna…))
AJ: Claro, noqa imaq mana estudianaani? Porque noqa qaani quichuistas, noqa reqserani, mana nisqayki sutist’, ma? Quichuistas nacisqas chaqa sacha ukup’ quichua rimaqkunaan, y kunan estudianku y ninku… qam palabra “akuysh” niyki noqa qamtá, “akuysh”, “vamos” y paykuna kunan chaqa estuydiaqkuna ninku “akuychis” y mana kan “akuychis”, kan “akuysh”, vamos. “Akuychis” mana kan. Churapunku cha “chis” y chay noqata… noqa mana modernizanaani quichuaytá. Noqa munani quichuayqa… kanan tian quichua. Chay. Chayrayku noqa mana, mana estudianaani quichuapi ris universidades o… pero, este, ari, gustaanmi, gustaanman yachachikuy imatá.
FF: ((Ari, eh… tukuy cha variaciones ima chis, ima… noqapas chayna pensani ari. Noqapas ma aykappas nini chaynasta, noqa rimanaani qam ina, porque qam kanki rimadora de cuna, manachu?))
AJ: Ari.
FF: ((Y noqa Alemaniapi castellanuta yachachikuni y paykunatá ma nipukuni “vosotros”. Noqa rimani noqa unay rimarani chaynalla.))
AJ: Claro.
FF: ((Así que chayna, chayna kanan tian quichuapipas o quichuapaqpas. Y ancha, inakuan, achka gentes kasqankuna chayna rimanaaqkuna, gentes interesnioq, ima… y qam ancha allita atinkiman yachachikuyta, inakuan.))
AJ: Y, capaz…
FF: ((Ari, ari. Sumaq idea kanman, che))
AJ: Eh cuentasqayki suk cosat: req karani Boliviaman ranteq mercaderiat’ kayp’ apamus rantikoq karani. Y suk punchaw suk bolivianu conversan señoranwan, nipuni á: “Chaqa vaqueros uraykuchipay, qaasaq”, pero nipuni á castellanup’, ma? Y pá cha quechuankunapi nipun señorata: “Kay ka entero vaquerost’ uraykuchiaq rin y mana rantipaq rin”. Piñakus. Y pensara pá noqa mana unanchasqayta. Y noqa bolyakus [xxx] nipuni á: “Rantipusqaykimi, ama piñakuychu”. Qaawas kuteranku y chaymant’ pacha amigus ruakorayku, ma? Y sapa riptiy ranteq, paykuna suk precio especialt ruapaq karanku noqatá.
FF: ((Sumaq (xxx) quichuista…))
AJ: Ari. Chayrayku nini quichuayqa hasta sumaq posibilidadesta qoan siempre, ma? Por ejemplo, kunan ina, quichuayqa suk posibilidart qoan kunan ka preciso momentopi reqsiyki qamta y ancha kusikuni yachas quichua purisqaykita reqsis. Y ancha agradeceyki.
FF: ((Noqa agradeceyki qamtá, porque ancha achkata yachachianki y munani na astaan yachachiaq risqaykita.))
AJ: Chayna kanqa.