QorpuS

María Zárate

Presentación

María Zárate vivió toda su vida en Juanillo. Es telera y campesina. En esta conversación, charlamos de varios temas: de su trabajo diario en el campo, su encuentro con el almamula, rimas infantiles, su emprendimiento como telera… En la segunda mitad, se une a la charla su hijo Walter.

Transcripción

FF: Eh… kaypi tiaysh eh… Juanillop’.
MZ: Juanillup’, sí, ari, ari
FF: Sutéy kan Federico, noqa Alemaniapi kawsani, pero kunan kayp’ Aantiagupi purini, quichuistasan rimanaas, astaan aprendenaas.
MZ: Ari, ah, noqaykup’ quichuaykut’ aprendenaanki
FF: Ari ari ari. Chayrayku ancha agradecido kani, qam chaskianki kayp’ wasiykipi y ancha kusikuni kayp’ reqsisus, kayp’ compartis.
MZ: Noqapas kusikuni chayasqaykit’ kayp’ wasiypi, y… ancha grandeza atun kawan, amusqayki por lo menos, wasiyt’ reqseq, imaynash kawsani, ka paguyta.
FF: Ari ari, ancha gustaara paguyké.
MZ: Gustasun.
FF: Ari, ari, ancha gustaan.
MZ: Bueno, kusikuni chaypachá.
FF: Eh bueno, grabacionpaq, imayna… imataq sutiyké?
MZ: María, Francisca.
FF: María Francisca. Y qam kaymanta kanki, ma?
MZ: Kayllamanta kani. Nacerani kayllap’. Ruta chaq lawmant’ nacisa karani.
FF: Pero ina Juanillo kan?
MZ: Juanillu, Juanillu, sí, Juanillo kan…
FF: Pero entero vidaykita kaypi?
MZ: Tukuy viday kayp’: infanciay, vejezniy kayllapi.
FF: Kayllapi… che y ancha ashka quichuistus purinku kaypé, ka reqpi?
MZ: Tianmi, tukuy quichuistas kanku, tukuy. Juventud nada más, cha mosoqkuna mana rimanku anchatá, pero yachanku. Tukuy,tukuy rimanku.
FF: Día a diapi chayna quichuapi rimankish.
MZ: Noqa todos los días rimani, todos los días rimani.
FF: Tukuy gentesan ima.
MZ: Tukuy gentewa– gentean, saludakuni, conversani chayna. Entonces, rimayku quichuallapi.
FF: Sumaq, sumaq. Mana ashka gente ruanku chayna kay Santiagupi, provinciapi. Así que ancha, mediu isla quichuista kan kaypé.
MZ: Isla quichuista kaypé sí, Atamisqui quichuistus.
FF: Ari. Así que bueno tukuy gentesan rimanki.
MZ: Tukuyan tukuyan rimani, quichua kani.
FF: Y, imayna… bueno, noqá na wakin cositasta na qaarani, imaynash kan vidayki ma?
MZ: Ari, ari, ari.
FF: Animalesniyki, paguyki ima. Eh, pero mana… unay astaan animalesta apeq karanki.
MZ: Unay astaan apeq karayku, hombrey kawsaptin astaan apeq karayku y yakus amoq kara, bañaq kara y tiaq kara pastu. Pero kunan mana tian pastu, yaqa tukukoranku á, utukita kutera pero ina apiyku: vaca, cabra, oveja, kuchi y yeguarizutaf apiyku. Y bueno, y atashpastá uywani ka wasiyllap’, chaytá mana precisani ni bañanant’, nimatapas, uywani waasiyllap’. Y gustaan. Noqatá gentéy ni Santiaguman, ciudarman mana pusaa–, pusaananku, pero mana costumbrakuni. Ni Buenos Airesp’ mana costumbrakuni. Ishkay waasniy kawsanku chaypi, noqa sola kutiptiy, hombrey wañuptin, pusaanaaranku, mana tianayf kayp’. Kayp’ waay tian, frentep’ kawsan, pero noqa wasistuyp’ kani, y costumbrakuni. Buenos Airespé costumbrakuni 15, 20 días, astaanta mana, amuni en seguida. Kayman ciudarman pusaanku, chaypif apini wasistuyta pero ma costumbrakuni á. Noqa ka sachap’, sachera kani.
FF: Sachera kanki.
MZ: Sachera kani.
FF: Ancha sumaq. Noqa, bueno, noqa ciudarpi wiñarani, pero ukupi…
MZ: Sonqoyké waqyasun, sonqoyké waqyasun chayna pagusta.
FF: Ari, ari, gustaanku. Che y bueno, así que unay astaan animalesta apeq karanki, y apeq karanki nataq sembrausta…
MZ: Tarpoq karayku, tarpoq karayku. Yakus amoq kara, regaq kara y [xxx] aperayku á tarpunaykupaq. Cosechaq karayku, ancha ashkaan. Añup’ sorqoq karayku zapallos, andayas, tukuymat’ cosechaq karayku, añup’ sorqoq karayku, pero… sarataf cosechaq karayku. Pero kunan mana atiyku á. Waay, sí, peliapushkan ina kunankama. Pá tarpun, pá todos los añus cosechan, pero noqá na mana, mana, mana, ancha utulat’ tarpuni. Tarpuchini, atendechini; noqa ma… pero gustaan, manam saqenichu cha mala costumbret’, cha tarpuchiyt’ mana, igualllat’ tarpuchini. Mana capaz kani pero rini qaaq, trabajusniyta, cercosniyt’ qaani, cercachini, allichachini, y chayna purini, chay kan vidáy.
FF: Pero así que bueno, wawitasniyki utulas kaptinkuna mana precisaq karankish yaqa nimatapas suk lawmanta, porque eh, aycha apeq karankish, verdurast’ apeq karankish.
MZ: Ari. Apeq karay[ku], sí, porque hombrey tarpoq kara quintasp’ llamkaq kara… este… verduratá tarpoq kara, y aychatá apeq karayku. Y chaymant’ mercaderiata, sí, rantiykuman kara porque chaytá mana aperayku. Así, pero noqa waasniytá uywarani chayna campopi, y llamkas y uywayta uywas. Chayan mantenekoq karayku.
FF: Ayka wawitasniyoq karanki, karankish?
MZ: Cinco. Kimsa warmis, ishkay qaris.
FF: Tianku: suk kaypi, ishkay Santiagupi, ishkay Buenos Airespi.
MZ: Suk kaypi… Ishkay Buenos Airesp’, sí. Suk qari y suk warmi ka Santiagupi y ishkay warmis Buenos Airespi. Ari, tukuy…
FF: Y nietosniyoq…
MZ: Nietos apini chaqayp’, kimsa qaris Buenos Airespé. Suk catorce añusnioq kan, suk treceoq y soq siete añusnioq utulitá. Suk waaypá suklla kan, qari waa, y suk… wamaq waaypá kanku ishkay qari waas.
FF: Tian suk, eh bueno na yachanki á, noqa Walteran yacha… eh bueno pay yachachiara quichuatá, ruaq kayku…
MZ: Ari, ari, conversaq kaysh qamkuná.
FF: Ari. Y suk vueltap’ rimashkarayku chaypi, eh bueno, suk vueltap’ rimashkarayku juegos infantilesmanta. Porque tiaq karanku chayna juegos, pukllanankunapaq tiara, wawitas, y noqa suk vueltap’ leesa karani, eh… verde charata, uyarerani chayna, o virbe charata…
MZ: Verbe charata.
FF: Verbe charata. Imat’ …?
MZ: Verbe charata. Parba charata neq karanku. Charata kan suk animal, atashpayna, y kawsan sachallapi. Chaytá ma, sara imat’ waqyaspá mana qoyn. Mantenekun sachap’ poqoyninan, y taqospi kawsan, chayllap’ puñun y oqllan nidust’ ruas. Pero… y cha… Pero kan animal ancha bagual. Bagual, pero sachallap’ kawsan pá, wasismán mana, ancha casualt’ arremakun, pero chayna chayas mikuytá, mana, mana. Y chayt’ verbe charata, parba charata, parba charata neq kara wañoq abuelaykó.
FF: Parba charata.
MZ: Parba charata.
FF: Parba charata. Imayna kan cha, imayna, kan suk laya juego ima wawitaspaq o ima kan.
MZ: Mana. Wamaqt’ neq kara parba charata neq kara wañoq abuelaykó parba charata…
FF: Maytaq mamayki…
MZ: Ari, ari. Maytaq mamayki, yakuman rera… Maytaq tatayki, este, cha arungapat’ chayp’ kaq kara. A ver… Parba charata. Mayman purin mamayké, yakuman rera. Mayp’ cha yakó, atashpa upyara. Mayp’ cha atashpá, padre mikora. Mayp’ cha padré, mayp’ cha padré…, mayp’ cha padré, ma cha pedacitut…
FF: Ma kan suk toro ima? Cha toro wanchera… padre wanchera…
MZ: Toro wanchera… chayt’ ma atini á yuyayta, a ver, toro wanchera… Mayp’ cha padré, ajá. Mayp’ cha padré, toro wanchera. Y…
FF: Imaan wanchera ma atin kayta?
MZ: Y waqrasninan.
FF: Cuchillitu…
MZ: Waqrasninan toró. Toro wanchera, ajá mayp’… sí, parba charata, mayman purin mamayké, yakuman rera. Mayp’ cha yakó, atashpa upyara. Mayp’ cha atashpá, nidunp’–… runtump’ sirera. Mayp’ cha runtó, padre mikora. Mayp’ cha padré, toro wanchera. Mayp’ cha toró… y chaytá, cha finalnintá mana yachani, cha torotá imatash… imapish tukukun. Chaykamalla yachani.
FF: Ari. Y tian, chayp’ tian suk rima wawitaspaq pukllanankunapaq.
MZ: Ari ari, chayp’ noqaykó ruwaq ka…, ari, ari, chayta noqayku cantaq ena cha ruwaq karayku á. Porque, este… imasti, awelaykó chayt’ “parba… barba charata” niaq karayku á. “Parba charata, mayman purin…”, y chayt’ pay niptin noqaykuf chayt’, lo mismot’ repiteq karayku, pero mana yacharayku contenidunt’, waas kaq karayku á.
FF: Eh, dejuru tiaq karanku ashka versiones ima, mana tukuyt’ kikin…
MZ: Mana á, tukuy, este, mana tukuyma layast’, distintas formaspi explicakoq karanku á, y noqaykuta chayta chaynat’ willaarayku, chaynaman aprenderayku.
FF: Qam atinkiman willaayta suk, cha… cha historiasmanta ka sachap’, porque Walter ancha ashka historias willaaq kan.
MZ: Imayna, mayqan…?
FF: Por ejemplo suk vueltap’, tiaq kasa kara suk kuchi inakuan, atashpa apis, y qam hombreykian, eh, rutap’ lloqserankish, eh, pero mana aterankish eh…
MZ: Wanchiyta?
FF: Anchuchiyta.
MZ: Kuchi mana kara á, chay, tarde inti yaykoqp’ cuentasora mikusqanta… kaysitup’ kara, kayp’ pasara chá. Este… karacha mes de abrilpaq más o menos, cha tiempos tiaq karayku kaypé, y rantikoq karayku animalt’ noqaykó. Cabras, ovejast’ maskaq karanku, cordero o cabritut’ rantinankunapaq, y suk hombrresitu purera rantinaas, carretillayoq. Amora apamus saqeq carretillanta y qaya pusananf animaltá. Y chaymant’ hombresitó kayt’ lloqsera, carrilman, chaqa rutaman lloqseq. Na tutitayashkara, chayp’ nian este… y cha, don Humbi ka vecinuykupa maman kawsaq kara chaypi. Y ovejitastá pusamusa kara hombréy chaqa karumant’, ruta chaq lawmant’ crusachikusa kara. Amun, pusamukus y saqen suk oveja wawitayoqta. Y willaan, cha hombré rin chay–. Noqa yanushkarani ninapi, y nian este… rini ris pusamoq cha ovejata. Cha, y… hombresitu lloqsera cha, mana allit’ qaaq kara. Nipuni: “Cha hombré maytat’ rin cha viejitó, allitachu apikun huellatá”. “Mana”, nian, “kaytam rin”. Nipuni: “Puriy qaay”, nipu– kayta… noqá nerani kayllat’ risqanta, mancharani lawman apikunanta. Y nia: “Mana, rinmi kayt’”. “Rini ris rastrut’ qaaq” nipuni. Chayman noqa lloqsini qaaq hombresitu rinchus allit’ huellata, Don Humb–… vecinuyp’ maman qaparian: “Amuy, amuy, ovejat’ imash chaskipun waanta, kuchichu maachu chaskipun” nian. Y chayp’ willaan, hombréy na rishkara, rera. Rerayku, mana tarerayku. Maskarayku, kara suk corralsitu viejo, sacha, penkas tiara. Y maskarayku, ashqos reranku, mana tarerayku. Qaticherayku á, y ma aterayku tariyt. Chayna puris, tarerayku, kasa kara suk kuchi; y corderitutá tarerayku del todo mantarisqeta, wañusqat’ na. Y ovejita balas amora kayman. Y, ma… qaapuptiykó, mana tiapora runtitusnin. Yaarsitu brotapushkara y chaylla, chaymantá sanitu. Pusamorayku, waay, digo… y Don Humbip’ mamant’ qaacherayku, niaarayku pá… Y pay niaarayku: “Qaapuysh chayp’ tiapunsh, chayt’ mikonqa”. Kasqa alma perdida mikoq chaytá, almamula.
FF: Mmm, almamula kasa kara.
MZ: Almamula kasqa chayna mikóq. Y mana atisa kain nimataf, ni baleayt’ ma atisa kanki á. Baleanaykipáq tiasqa, kanan tiasqa kaq… cartuchut’ carganayki tiasqa kachian. Tiru lloqsinanpaq, manapé mana lloqsin. Apera suk revolvert’ hombrey, apan revolvert’ baliaq. Tarerayku kuchitá cha imasti, atamishkip’ sapinp’. Atun kara. Y mana atera colmillusnint’ qaapuyt’ y ma atera, kayna troncot’ apis choqapoq kara, nimaf ma inapoq kara.
Apan cha revolv… balianaan, mana lloqsin tiro, mana atera baleayt. Chayna ashqos saqrat’ aperanku na exigis, lloqsera disparas kayp’, cementerió cha chayraq wasis amorankish chayman, chaytá cruzacherankulla ashqós. Y bueno, mana yachas kut[erayku]. Chay reqp’ toriapush karanku cha wasis en frente, cha puri–… tiruta por las dudas… “Ka mana sirwin”, nera, “ma lloqsera”. Tirut’ inara, lloqsera, pero na mana tiara imastinanpáq, na rera á. Y imayna lloqsera chayp’? Porque ñaqonay, ma, kimsa kutis gatillachera y ma atera sorqoyt’. Kaymant’ ris “eh mana sirwin” nera y, al aire ruara, lloqsera. Y chayp’ dudas kuterayku, ma yacharayku imash pasara, pero mikupora corderitut’, tempranuynalla karacha ñaqonay… chayraq tutayashkara. Mikupora waant’ y… Almamula kasa kara, pero mana yacharayku, kuchip’ debera transformakus siriyta. Pero Don Humbip’ mamán niaarayku á “suk ruidut’ ruara, qro” nera y… “oveja balas lloqsera” nera. Y riptiykó qaaq, atamishkip’ sapinp’ ris satisa kara corderotá. Pero bien paqchasqeta sirisa kara, chakistusnin, paletitasnin kicharisqa y runtusnint’ mikupusa kara. Chay kara historia kutiaqniyku noqaykut’, tardep’. Y qayantin amora hombresitu cordero pusaq am–, willarayku. “Sí”, niayku, “chayna mikun cha bichó, almamula kan” niara “y qaapuysh umant” niara, “maash fisura tiapun, utkitu [ñotqonp’|ñotqont’] mikuporataq”. Maskaporayku pero ma tiapora. “No, chayna mikun cha bichó”, nera, “chay kan, almamula kan”. Y willarayku “cha qam rerayn kayt’, cha horitaslla imasti…”. “Uyarerani ashqos toriasqantá pero ma creerani, ma yacharani imaqchus torian[ku]” ima, chaysitullap’ rishkasa kara pá. Y kutera chayp’. Mana yachas kuterayku, pichus kara, porque yaart’ ichapuspá yachaq rerayku pish kan, porque ninku yaart’ ichapusqatá derecho risqa wasinman. Ma ateq á… Noqa añust’ kawsani, nunca… Chay kara qaasqaykó, y nunca ma ateq kani tariyt’ nimatapas. Noqa ma manchaq kani á. Tutaan pureq kani, chaqa chimpa, puestoyman req kani una, dos de la mañana, 12 de la noche suapaptinkuna espiaq, pero nunca mana qaaq kani nimatapas, mana.
FF: Pero cha vueltap’?
MZ: Cha vueltapé sí qaarayku kuchit’, kuchi yana atun, kayna puntu kara.
FF: Así que almamula, bueno, kaq kara suk laya, bueno kuchiyna, manachu?
MZ: Kuchiyna, sí, formaan, sí, pero… pero tukuyma nera {laya} ashqopif transformakusqa á. Chayna ninku, transformakusqa ashqop’, kuchip’ y… qareqa perrap’ transformakusqa, y warmé ashqopi. [xxx] perra ñuñula purisqá. Unay mamay kayp’ kawsaq karanku hermanuyan, noqá chaqa chimpap’ tiaq karani, y puestias tiaranku paykuná kayp… Bueno na kuchipá chayp’ finalizan, kuchipá. Y sukt’ cuentasq[ayki]. Chayp’ amusqa, para, garuillas tiaq kasa kara, tuta, punchaw, y paykuná… mamay chaq lawp’ camitanp’ sirera y hermanóy kay lawp’ suk corredorsitup’. Y cabras amusa karanku, nina sawp’… “Muchachu!”, nipusa kara, “atariy ninat’ atisonay!”. Atisonasa kara hermanóy, y chayp’ tiasa kara kanchaptin nina qaas cabrast’ qatikus. Chayna tiaptinkuna chayasa kara suk perra, chaprekus, pero garua ukupi, tiakusa kara imasti lawp’, nina orillap’. Y mamáy nipusa kara: “Muchachu, qaay cha perrat’, laya mansa! Arremakun ninapi”. Y apisa kara kaspit’ o arriadort’ [xxx] muchachó, atarisa kara perra cha garua ukup’ y lloqsisa kara kutis. Maymantash lloqsera. Neq kara finada mamáy, wañoq mamáy neq kara: “Debera almamula kayt’ y amora cabrast’ mikoq y tiaptiyku amus tranquila chaprekus chayara”, nera “y tiakora nina orillap’”. Chay kan, chaymantá no, mana qaaq kani nimataf, qapareqtá sí uyareq kayku almamulatá, qaparin. Unay, hombrey wañusqanmant’ kayman noqa sirerani, ashqetut’ aperayku, paypa compañeron kara. Y catreyt’ sorqorani chaqa patiup’. Una, dos de la mañana debera kayta, puñus kutisa karani. Y llikcharani, ashqo aullara, waqara ashqó. Y noqá niporani… noqat’ inakuara pa rinaas puestoman waqashkasqanta, y waqara, ashqo aullan á chay qapariptén. Y… “ancham tempranulla”, niporani, “kunan risuysh”. Y añarani, upallara, kutis ratumant’ imastera. Karup’ kutis. “Ahh”, nerani, “chay kasa kara”. Uyarikora y kutis waqara ashqó. Y nipuni… upallaram chayp’. Qayantin tempranu waayt’, rimachini muchachuyt’, nipuni: “Uyareranki?”. “Ari, ashqo aullara cha añashkarayn ashqot’ cha horas, chayp’ qaparera á” niara. Noqa sukllat’ uyarerani, paykuna ishkayt’ uyarisa karanku. Puñushkasa karani, ashqo aullaptin llikchani y chaymant’ suknintá na karup’ uyarerani. Chayp’ crees kuterani ashqo waqasqantá. Chaym[manta] unay hombrey kawsaptin uyareq karayk[u] tutaan, chayna garuillas tiaptin qapareq kara á. Pero qaaytá mana qaaq karayku, chayna chimpapé, kayp’ cha kuchillat’ qaarayku, chaymantá mana. Ni–… Uuh! Wishqay!
–-
MZ: Aunque sea mediu blandulus le van a llevar cuando van.
WT: Ajá, kunallitan na risuysh, y che… Pikillín amunan tian!
MZ: Ahh rimaq.
WT: Y paypas rimanan tian.
MZ: Ari.
WT: Tiakuy! Crusay!
FF: Manapé qaya, qaya tutamanp’.
WT: Pero qaya astaan, este… ajá, apurasqas purenqanku á. Bueno na kunallitan mensajet’ kachapusaq.
WT: Munanki pushkapusunayta?
MZ: Pushkay pushkay! Qam mana aprenderayn chaytá.
WT: Mana creeanki, pero yuyani á noqá. Lugart’ qoay, noqa pushkapusqayki. Ka mana kan noqa ruapususqay!
MZ: No, no, cha mana kan qam ruasqayki, ka… hmm, ma yuyani.
WT: Chayrayku mana allit’ tian, qaanki?
MZ: Paulinapa, no, gastakun á waay pushkasqata.
WT: Ancha llapsita tian.
MZ: Ari, gastakun. Noqa madejasaq kaykunata, desocupapusqayki. Chayp’ sumaqt’ maachu tian?
WT: Mana, che, yaqa qonqasa karani.
MZ: Ari, pushkay! Nerayn yachasqaykita. Ma kasuyki, ancha rakut’ pushkashkanki chaqaypé.
WT: Rakut’, ari, ari, ari. Bueno, apurasqa tiani, chayrayku ma atini pushkapusuyta, pero bueno, tiempoyoq kaspá tukuy ka bellonniykit’ pushkapusuyman.
MZ: Ujala! Suknin vueltap’ amuptiyki preparapusqayki.
WT: Pero kay mana kan noqapá, chayrayku mana atini. Noqa noqap’ pushkanasniyp’ únicamente atini pushkayta. Uyariy, este… rantikushkanki caronillasta o mana?
MZ: Rantikorani qanchaynaq, docet. Kunan kutis ruana– Enteranaashkani.
WT: Maymant’ amun cha wayná?
MZ: Suk Cordobamanta amora, doce, no, Cordobamanta amoqqa cincot’ apara. Y ka… sukpas Cordobamant’ amun, suk sipas villamant’ amigut’ apisa kara, yanasuta, y chay rantipora amus, mamant’ rantipoq kasa kara y chaynap’ noqapataf rantikupara.
WT: A, conseguipusora.
MZ: Ari, rera chayp’ ranteqqa y rantikupara. Chaypé docet’ apara.
WT: Ah cha sipas, sobrinayki contactachisora…
MZ: Ari ari, sobrinay willa–
WT: Contactunta qosora.
MZ: Ari, pay willaara.
WT: Pero escribinakunki payan, cha sipasan, mamay?
MZ: Ari, sipasan escribinakuyku, mensajest’ kachaan, y amupt– juntaptiyku chayraq amunan kara kutis apaq. Y cha millwatá rantiporani payta.
WT: Mmm. Uyariy mamay, este, ah, escribinakunkish payan. Kaymanta tias kachapunki qam.
MZ: Noqa kaymanta tias kachapuni cha aparatituan.
WT: Kunan atinki ruayta chayta porque unáy mana ateq karanki.
MZ: Mana apeq karayku á.
WT: Aykamanta apinki celularta kunan?
MZ: Kaymantá dos añus deben kayt’, kaykunamanta. Apeq karani wamaqta cha ututitaqta, chayan mana ni mensajet’ kachanapaq.
WT: Waqyanapaq.
MZ: Waqyanapaq solamente, chaypaqlla kaq kara. Y mana tiaq kara señal, mana tian…, ma ateq karayku á comunicakuyt. Chaqa aire sawp’ apas churaptiyku…
WT: Señalt’ maskas.
MZ: Señalt’ apeq karayku chaypi. Pero chaykunitatá bolsilluyp’ apas chaqa chimpapi, cha taqo abajupi apeq kara wakin kuté señaltá.
WT: Apeq kara señalta.
MZ: Apeq kara señalta chaypé.
WT: Y kaykuna mana…
MZ: No. Kaykuna mana.
WT: Y imayna purinku, wifillaan kaykuná.
MZ: Chayan cha aparatuan purinku. Mana chayniyoq mana purinku. No, chaqa sukkunat’ munayman astaan porque chaykuna chaqa campop’ puris, mayp’ amusqayp’ mensajet’ chayaaq kara. Chayp’ sayakus rimaq karani, mana wasis en frente kaptén.
WT: Yuyani suk kuti contestaaranki ari, ñaanp’ amus.
MZ: Ari. Wasis en frente mana sayakunaaq karani á rimaq, porque na correkuptéy na mana ateq karani rimayta.
WT: Richeq karanki…
MZ: Richeq karani señalt. Entonces chayrayku mayp’ purisqayp’ chaypi sachap’ rimaq karani. Chaqa arroyo sawman, mayu sawman puris chayaaq kara mensajes, chayllap’ sayakoq karani qaaq pipash kan.
WT: Porque cha señal kan á distinto kan á, kanku datos móvileschu maachu. Y chay astaan alcancet’ apin. Mana chayan allita, pero astaan alcancet’ apin. En cambio ka wifi kayllap’ tian.
MZ: Kayllap’ tian.
WT: Chaq lawman na lloqsiptiyké na mana apinki.
MZ: No, na mana apini.
WT: Chaqa, suk señal, chayan astaan karupi. Sachap’ puris ima tarin, utulitat’ pero tarin.
MZ: Mhm. Pero chaynap’ kutis retirakun cha señal chaymant’, anchun, mana uyarini, na mana rimachiyt’ atini.
WT: Mmm. Y costumbrakoranki na wifian.
MZ: Costumbrakorani na; mana…
WT: Sapa ratu… qampaschu tiktokyapus purinki.
MZ: Ari, chayt’ tutasan na pushkanayt’ saqeni, sirikuni temprano, chayman rini, meta TikTok.
WT: Noqayku, este, fines de semana ima amuspaqa kayman, uyaripoq kayku á, sirikuyku tukuy puñoq na y pay bullalla tian telefoninan, tiktokyapus.
MZ: Ari.
WT: Pero sumaq porque distraekunki.
MZ: Ajá, wakin kuté puñus kutini, chau. Urman telefonóy, pakikora [se ríe]. Ari, pakikora, urmas camamant’.
WT: Ah sumaq che. Sumaq rantikusqayki caronillasniykita.
MZ: Ajá, sumaq, mana kan…
WT: Pero…
MZ: Gran cosá pero, demasi–…
WT: Ujala astaanta pagarakunkuman
MZ: Ujala astaanta pagarakunman y seguis rantinman.
WT: Ari, che.
MZ: Ujala seguis rantinman. Kay reqpé mana rantinaanku á, rantinku ancha ututitaan.
WT: Y bueno porque rantinku y chaymantá kutis…
MZ: Ganapunankuna tian paykunapas.
WT: Claro, ris rankikunku lawpi y na gananciata sorqopunku. Chayrayku.
Igualllat’ unáy astaan menost’, inakuan, pagarakoq karanku.
MZ: Menost’ pagarakoq karanku á ka bolichuspé, ancha ututitaan cambiaq kara apas cristianó. Imat’ inanqa, necesidarta apeq kara, rantikora á. Noqá unáy todas las semanas, qamkuna ututas kaptiy[n]sh, apaq karani caronillayt’ cambiaq.
WT: Waa kas, yaqa doce añusnioq ima req karanki Villaman…
MZ: Doce añusniyoq, noqa Villaman apas req karani.
WT: Maa cuentaranki cha historiasta?
MZ: Ah, ma cuentarani chayt’. Villaman req karani noqa doce añusniymat… Bueno mamayan debera… qallarerayku riyta. Y na ultimupé noqalla corajyarani riyta, apas rantikuyta, na yacharani maypish mamay rantikoq kara. “Kay pagarakun astaan”, neq kara, “chaqá ancha fijakun ashkata” y “chaqayt’ apapuy, mejor es”. “Ah”, nipoq… chayman req karani. Suk kuti rerani, maachu, chayna…
WT: Pero madrugadasp’ ma…
MZ: Mad–, no, tres de la mañana kaymant’ lloqseq karani. Kayt’ crusaq karani, sapallan.
WT: Caballupi.
MZ: Caballupi. Mana, mana manchakoq karani del todo. Kayna wayra sinchisan.
WT: Mana reqsin manchaytá.
MZ: Mana, mana.
WT: Al contrario. Manchay manchan payta, inakuan.
MZ: Este, req karani. Karu ari ayka–… Cha ruta amuynsh qamkuna vehiculoan chaytá noqa req ka[rani]… Cuatro horas chayta caballup’ rispá, y kaytá tres horas. Tres horast’ noqa caballu sawp’ tiaq karani, ris voliakunaykama. Madrugas req karani, tempranitu chayaq karani, rantikoq karani, y voliakoq… Dos de la tarde, na, dos y media, tres na wasiyp’ tiaq karani noqa, porque chaqa chimpap’, mana kaypi. Karup’ cha wasisniyku kara chayp. Amoq karani chaymanta, madrugas ris, mana… Aaq karani, y… mamay siras tukuyt’ preparapaq kara. Y chayna aparani suk kuti rantikoq, turcus karanku rantéq.
WT: Turcu Matar?
MZ: Matar, Matar.
WT: O cha Curaskuna.
MZ: Curaspas ranteq karanku, pero Curaspap’ noqa mana: mamay rantikoq kara. Noqa cha Matarespap’ costumbrakorani y chayp’ na reqsichinakorani. Na utula, bueno doce añus, treceoq req karani. Y rerani chayna rantikoq, trece añus, catorcecha tiaará. Na ayka kutischa rantikoq rerani. Y suk puntap’ tiapusa kara kayna puntu, kaymant’ kasa kara dibujuyoq, y kayna puntu kasa kara chusaq mana dibujuyoq. Y doblan cuatro partesp’ sobrecamatá kayna. Kay kara dibujusnén, kayna, qa? Y kayna nian warmé: “Doblasaq,–”
WT: Kayna laya kan.
MZ: Kayna doblasqa tiara sobrecamayqa, y kayna qaas, por ejemplo, ka kayp’ puchukan y ka kayna, mana. “Imaq ka kayp’ tian mana kayan kuska?”, nian. “Mana, mana, mana parejo. Mana, mana, kaynatá mana rantini”, nian. Pah… qasa kuterani, karupi!
WT: Pero mana dueñon: encargada.
MZ: Mana, mana, encargada. Eh…chayp’ sipas llamkaq nian: “mana”. Bolyakorani y dueñón sayara punkupi, turcó, na qaawaq kara, reqsiaq kara. Chaymant’ nian: “Imaq bolyakuyn? Imaq ma rantikuyn?”, nian. “Mana rantipanaan”, niporani, “nin chusapusqant’ dibuju puntanpi”. Y nian: “aykat’ pagarasoq?”. “Tantot’ paraara semana qanchaynáq”, nipuni, y nian: “Bueno, puriy apapuy, nipuy noqa nisqayta rantipusuchun” niara. Bolyakorani kusikus, che, punkumant’, apaporani.
WT: Debera kuyasuyta.
MZ: Debera kuyaayta. Chaymant’ niara cha sipás: “Imata…”. Y niporani: “Don Coco nian rantipanaykipaq y pagaraanaayki [tian] doce milta, qanchaynaq doce milt’ pagaraarayn”. “Ah, bueno, chayna niptén, páy niptén…”. Saqraan qaawara warmé medio chaqneq ena, choqapara. “Bueno, puriy mañakuy”, suk valesitut’ qosoq karanku y chayan req karani mañakoq mercaderiat’ y apamorani.
WT: Ah, porque qoshqetá mana qosoq karanku.
MZ: No qoshqetá mana qosoq karanku á. Mana, mana, valesitut’ mercadería. Bueno, apas sorqorani mercaderiata y amorani kusikus. Y cha wayná chayna bolyachia–… trece, bueno, doce, trece añusniyoq imacha kará, catorce cha tiempó, y bolyachiara. Ima, unaymant’ qaawaq kara, rantikoq karani. “Imaq ma rantipusunku, imaq apayn de vueltá” niara. “Mana rantipanaanku” niporani. “Imaq?”. “Chusapusqa dibuju suk puntap’”, niporani. “Bueno, puriy, nipuy rantipusuchun”. Rantipara, kusikus bolyakorani. Chaymanta, este… suknin kuté, imayna, apamoq karanku hilusta, teñisqasta na rantikunankunapaq. Y noqá astaan ligerot’ purinaypáq apamoq karani rantis chaytaf, hilu teñisqat’. Amoq karani cha punchawlla suk lawt’ teñipoq karayku y na allweq karayku, na cinco diasmanta kutis de vuelta req karani apas. Gustaaq, ancha ligerota aaq karani á, gustaaq kara aay. Cha telar sayaqpi, mana ka caronillas ina. Kaykunap’…
WT: A porque ishkay telares…
MZ: Kay kan telar sayaq, waqyayku kayt’ aanapaq. Y soq[qa] tiaspalla aanaf cha caronillas na rantikuni chaykuna.
WT: Ari, bastidorpi.
MZ: Bastidorpi. Mana, pasaporani noqá.
WT: Kayna cositast’ ruan pá.
MZ: Kaynast’ ruani.
WT: Alfombras, ponchos, mantas ima. Imat’ astaan?
MZ: Mantas…
WT: Bueno, qatakunas.
MZ: Presadas chaykunat’, ma, cha caminitus niyku chayta, mesap’ churanku. Adornos, chaykunast’ ruani. Kaykunamantá pukllani á, qasi karup’ qaas tias aani.
WT: Cha, telar sayaqpi astaan gustasun aay ma?
MZ: Chay kan á, chayp’ gustaan aay. Chayp’ mana, chayan mana saykuni noqá. Ni vistay mana saykuan kaytá aaptéy.
WT: Y, chaqaypipas Santiagup’ riptin, porque… pay tian kaypi, chayna purin, qaayn? Tian semanapi kaypi…
MZ: Suknin semanap’ chaqayp’ rini.
WT: Chaymant’ purin ishkay punchaws chaqayman, kutis bolyakun, porque chaqaypé na ishkay punchawspi na aburrikun chaqaypi. Bolyakun kutis. Pero cha punchawspi tiaspaqa chaqaypi mana aburrikunanpaq, bueno, apin pushkanasta…
MZ: Apani á.
WT: Apin bastidorta, ruaporani, y apeq kara suk tiempota…
MZ: Telarta, kaytá ruarani chaypi.
WT: Porque ni pakikus tias mana saqera aayta. Entonces pakikuptén, pay recuperakunankama, allichakunankama, este… ruaporani noqá suk telar sayaqta pero desplegable, o sea… atikoq kara desarmakuyta.
MZ: Desarmakuyta.
WT: Chayna kaspista rantis ruaporani y chayan aaq kara. Porque mana ateq kara ishkay chakisninan aayta…
MZ: Kayllaan.
WT: Porque cha telar sayaqpé apin sarunasta, abajupi, entonces ishkaynin chakisniykian sarunayki tian. Y mana ateq kara ishkayninan, entonces ruaporani suk chaynallata, mediu, mediu…
MZ: Kayllaan manejanayf.
WT: Desplegable suk telarta y bueno sukllaan aaq kara. Pakisqa tias pero aaq kara igualllat.
MZ: Mana qasé tiaq karanichu, mana gustaan.
WT: Y chaypi ruara caminitusta ima. Imat’ inaranki, na puchukaranki?
MZ: Tukuyt’ tukorani rantiku chayllap’. Tukuyta.
WT: Wakin kuté, este, internetpi publikapuyku ima y bueno gente mañakunku.
MZ: Chayna kan sumaq. Noqatá gustaan. Qasi tiay mana gustaan, kayna tiaspá aburrikuni.
WT: Ahora Buenos Airespé…
MZ: Buenos Airespé, mana…
WT: Niñasniykipi ris mana apinki chaytá.
MZ: Mana apini á chayta. Este, chayna puris ruarayku waayán suk bastidorsitut’ aana– ka… suk alfombritat’ aapukorani wata llalleq puris chayp’.
WT: Chaqaypi.
MZ: Chaqaypi. Mana qasi tiani. Kunán mana nimataf ruarani, mana aperani hilut’, pushkanayt’ llakikuni, watukuni, niporani waaytá. Noqatá gustaan pushkay. Lloqsiy ima mana, lloqsini mikoq lloqsini solamente.
WT: Chaqaypi Buenos Airespi lloqseq karankish mikoq?
MZ: Ari, ari, mikoq solamente. Y chaymantá noqa mana, y jugada quiniela. Pah, vaciaaq kara chay.
WT: Timbera kan, timbera.
MZ: Timbera, cinco jugadasnint’ wakin kuté, cinconint’ pierdeq karani.
WT: Apuestadora kan.
FF: Trucopif pukllanku kaypé?
WT: Sukkuna sí, qaris pukllanku.
MZ: Qaris pukllanku, no, cha mana gustaan. Noqat’ lotería gustaan, cha familiar. Ajá, pero imasti… cartaspé mana, mana, noqatá kachaay timbaman.
WT: Y timba nipun pay cha…
MZ: Loteria y quinielata.
WT: Quiniela, tómbola ima.
MZ: Chayman rini noqá. Mana importaan, atera garuashkayt’, igualllat’ puntyani.
WT: Wakin kutis aciertaporanki, eh?
MZ: Wakin kuti, sí, wakin kuti. Wakin kuté, mana. Suk kuti cincont’ pukllaporani, cincontin’ apacherani [se ríe]. Cha tutaan pukllaporani, cha tutamantap’ pukllaporani, mana lloqsera, tardep’ lloqseq kara. Erraq karani na chaypé; na tutamantap’ pukallara[ni], cha numerot’ mana pukllarani, tardep’ lloqseq kara.
WT: Bueno mamay. Uyarikora no sé imachus, hornoyku deben kayta. Rini qaaq porque rupakonqa ima.
MZ: Mana rupakonqa.
WT: Bueno, mamay, este… kunan apurasqa tias mana pushkapusorani pero suknin vueltap’ amus astaan tiempoan pushkapusqayki.
MZ: Na preparapusqayki.
WT: Saanpé suk caronillata aapusqayki.
MZ: Bueno. Manam…
WT: Rini req porque rupakunman ima cha empanadas.
MZ: Ari.