QorpuS

Abel Argañaraz

Presentación

Abel Argañaraz nació en Garza y actualmente vive en Fernández, departamento Robles. En esta conversación habla, entre otras cosas, sobre su primera experiencia profesional, como docente en la escuela en la que él mismo había estudiado.

Transcripción

FF: ((Bueno, así que kayp’ tiaysh, Fernandezpi.))
AA: Ajá.
FF: ((Noqa rini presentakoq, presen–, ari, presentakoq, presentakoq.))
AA: Ari, chaynam kan.
FF: ((Ajá. Sutéy kan Federico. Argentinapi, Argentinamanta amuni, pero kunan Alemaniapi kawsani. Y Alemaniamanta amorani quichuistasan rimanaas, astaan idiomankunamanta aprendenaas. Y chayrayku ancha, anchami agradecido kani, qam kayp’ wasiykipi… chaskianki. Así que ancha agradecido kani. Ima, ima sutiyké?))
AA: Y bueno, noqa Abel Argañaraz kani. Kayp’ Fernandezpi kawsani kunán, pero noqa chaqa Garzamant’ karani. Wamaqnéy chaypi nacerani, chaymanta amorani noqá kayman, este, escuelat’ maskas, bienestarpaq, tukuy familiáy amorayku y bueno, kayp’ tukuy puchukarayku estudiota y kayllap’ kuterayku tukuy.
FF: ((Mjm))
AA: Y… ajá, imatat’ tapuanaaranki?
FF: ((Ari, maypi kutin Garza? Ma reqsini.))
AA: Y, kay… treinticuatro y ishkay pueblos chaqalla… surman.
FF: ((Eh…))
AA: Taboada kan y Garzas cha–
FF: ((Ah.))
AA: Ajá, chaymanta.
FF: ((Taboada cruzas chaypi.))
AA: Ajá, ari… Y bueno tukuy amorayku kaypi, este… puchukarayku na estudiusniyta. Y bueno, chaymant’, este… qallarerayku trabajut’ maskas y pure– y bueno, noqá hospitalpi llamkani treinta y siete años na kan. Nam… y, bueno, este, na chayp’ tukuymat’ tarerayku, este… familiasta formarayku y tukuy sumaqt’ kawsayku… y bueno.
FF: ((Qari llamkador kanki ma?))
AA: Ari, no, bueno… este, chay kaq kara, chaqay Garzapé mana oportunidart, este, yaqa apeq karayku.
FF: ((Mjm.))
AA: Así que chayrayku maskay– kay lawman maskarayku.
FF: ((Mjm.))
AA: Así que…
FF: ((Garzamanta amunki, mana– mana ina reqsini Garzata, pero na rini, na rini req.))
AA: Na ri–, chaymán ancha quichuas, este, quichuistus tian[ku] chaypaq.
FF: ((Ah, Garzapi.))
AA: Ashkat’ tian[ku].
FF: ((Ah, sumaq. Y kay Fernandezpi tianku?))
AA: Tianmi, tianmi, pero cha Garzamanta amut– amunku, cha, este… cha Villa Figueroamanta,… Kaypé kawsanku ancha ashka gente mana kaymant’ kasqán. Chaqa, cha lugaresmant’ kanku.
FF: ((Inmagra–, inmigracionmanta kanku))
AA: Ari, claro, claro… Porque kaypé astaan oportunidar á tian llamkananpaq, este, tukuy chá, este… cebollat’ ima pallas, sandiasta, tomate, tukuymat’, chayrayku amo–, tukuy kay lawman amoq karan–, amunku.
FF: ((Ah, así que campo cult–, cultivasqas.))
AA: Claro, astaan ashka chay tian, este, llamkanankupaq y chayrayku cha–, kay lawman amunku.
FF: ((Ah, sumaq, sumaq, así que ashka quichuistos apinki y paykunaan rimaq kanki o mana?))
AA: Y bueno, noqa utula kaspá chaqa Garzap’ kawsaspá, tukuy viejos, quichuistos kaq karanku ari. Y bueno, noqá rini, rini cuentasoq: chango pichón kaspá rerani desfloradaman, mana, chaqa, este, sarat’, este, flor sorqopus. Y cuarenta días ima ka- pureq karayku chaqa Santa Feman y tukuy viejo quichua rimaq karanku, así que imayna mana rimasaq noqa quichuatá. Así que uyaris tukuy conversas tukuyan pureq karayku. Cuarenta días viejustá… Este, chaqá… Pero… kusikunmi noqá quichua yachaspá porque ancha sumaq kan pianta–, piansh, este, tian… rimanaykupaq, porque ancha gracioso kan, este, uyarispá. Y bueno… Chayrayku noqa nipukuni ari. Chayrayku noqa yachani. Mana yachani aykash aprenderani, pero cuentap’ caeptiy noqapas na quichuisto kaq kasa kani.
FF: ((Noqapas ma yachani aykash aprenderani castillatá. Así que chayna kan ari.))
AA: Ari. Ari.
FF: ((Che, así que desfloradaman reranki, chay– ancha achkata uyarerani na, na desfloradamanta.))
AA: Ari.
FF: ((Porque neq kanku, bueno, chaypi ashka, quichuistos chaypi purinku y chaypi qallari–, qallarinku o kutis qallarinku rimayta quichuatá, manachu? Qam ina neranki chayt’.))
AA: Y bueno, este, kunan, o este, mana yaqa rimanaanku cha utulas kaq– kunán… este… imaynam nisoq rini? Este, waaskuna kunanmantá mana rimanaanku. Medio penqakunku, este, yachaspá mana ninaanku “quichuap’ yachani”. Y bueno, este… medio chinkashkan. Viejoskuna na, na richkanku tukuy, y bueno… kaypé wasiyp’ noqá, noqalla rimani quichuatá. Y waasniy mana yaqa, uyariankumi pero mana rimanaanku paykuná. Medio asian–, medio asianku quichuap’ rimaptéy.
FF: ((Uh, bueno… kunan, chaynas trabajusniyan na, munani na astaan gentes aprendenankunata.))
AA: Ari, ari… Y bueno.
FF: ((Che, niaranki, eh… imatatash ruwaq karankish cha desfloradapi, cha– sorqoq karankish eh…))
AA: Ari, este, este, sisant’ sorqoq par– sorqoq parayku[karayku] cha, cha… plantata.
FF: ((Mjm. Imayna, imayna kan chá, porque Sebi Basualduan rimarani suk vueltap’. Y pay niara, pero noqá mana, mana kani… de campo, mana aykappas… Imayna kan cha desflorada.
AA: Y bueno, este… ancha ashkas tarpunku cha re– chayman, así que, este… sarat’ tarpunku, y bueno, pusaaq karayku tukuy cua–, noqaykó kaq karayku cuarenta personas cuadrillapi. Y bueno… este, sisant’ sorqopanayki[sorqopunayki] tiyan plantatá, mana pa–, mana… este, pa–… neq karanku chaypi, este, kasqanta para… porque… sisantá, este, lloqsipun suk polvillu y mana munanku este, sa– este, mazorcat’ urmapunanta. Este… porque según neq karanku, este, m– mana urmapunku este, cha polvillo ruakun y sa– mana allita ruapun saratá.
FF: ((Ah… O sea, suk, suk cuestión calidarmanta kan.))
AA: Claro, claro, calidar chayp’, este, ruaq kanku chay, sorqopa– sorqopuspá, chaqa– cha sisanta, sarat’.
FF: ((Mjm. Y… sarapa sisanta sorqopus, imayna, imata– imatataq ruankish chaywan na, na…))
AA: No, choqaq karanku chaypi, choqaq karan[ku] chayp’.
FF: ((Chaypi kutin.))
AA: Ari, ari. Choqaq karayku. Chayllap’ kuteq kara.
FF: ((Y chaypachá sarat’ waqya–, ¿cómo es guardar? Eh…))
AA: Y bueno chaymanta kuteq kara porque choqoll–, choqolla kaq kara cha no– noqayku pureq kara– pureq karayku cha tiempo. Y chaymanta sukkuna ris, na, na astaan ñawqenp’, este, sarat’ pallanku cha–, kunan cha maquinás de– ninku pallasqanta, bueno, noqá na mana req rini, na mana rin– req karani cha– chaymanqa. Así que bueno…
FF: ((Pero ina, ina req kanku manachu?
AA: Ina, ina, ina req kanku. Ina, ina. Kunanpas.
FF: ((Jove–, mocitus.))
AA: Mocitus, jovencitus kunanqa ina chayman rinku. Así que bueno… este, inam rinku.
FF: ((Che, y waasniyki, pero waasni– mana re–, reranku desfloradaman o reranku?
AA: Mayqan?
FF: ((Waasniyki.))
AA: Mana, mana, mana… mana… paykuna mana re– noqa chaqa Garzap’ kawsaspá req karani. Y bueno, cuarenta watas na, na kanku cha– kayp’ kawsasqaytá, así que… tarerani llamkanaypaq chaqá–, Fernandezpi. Y bueno, na mana req ri–, req karani chaymán.
FF: ((Mjm. Che, ishkay waasnioq kanki ma?
AA: Este, kimsa kanku. Kimsa, kimsa.
FF: ((Kimsa kanku. Kimsa, kimsa.))
AA: Así que bueno, chayp’ pureq, pureq karayku. Y bueno wamaq– chayt’ cuentasunaani. Noqá chaqá… wa– ah, este, manaraq llamkas hospitalpi, suk watap’ rerani maestrot rural karani: yachachikorani noqa chaqa Atoq Pozopi.
FF: ((Ah, sumaq che))
AA: Así que… suk watat’ purerani. Y bueno, chayp’, chayman, Atoq Pozopi, tukuy waas quichuap’ rimaq karanku ari. Y bueno, noqa mana yachanaypaq, waaskuna, este, quichuallap’ rimaq karanku. Y “maestro mana yachan” neq kasa karanku. Y bueno, noqa tukuy cha nisqankunata yachas tiarani ari. Y bueno.
FF: ((Ayka, ayka yacharanku wawitas unanchasqaykita?))
AA: Y no, na…
FF: ((Enteru…))
AA: Na enteru watat’ cha– chaynalla, este, pasarani ari. Y noqa nini, y, pero niara suk… atunt–, tiaq kara suk alumno astaan atun– atunsitu. “Qam yachanki, ma?”. Pero na watá puchukashkaptin.
AA: Y cuentap’ caen.
FF: ((Pay cuentap’ cae–))
AA: Pay cuentap’ caen.
FF: ((Ari á]
AA: Y noqa mana niporani ni ari ni mana, pero asiporani chayp’, porque na cuentap’ caera noqa… quichuap’ yachasqaytá.
FF: ((Eh, estrategia sumaq kan chá.))
AA: Ari, ari, ari, ari.
FF: ((Ay, porque chayna kaq kara, manachu? Maestros normalllat’ mana, mana yachaq karanku.))
AA: Ajá
FF: ((Y wawitas chayna rimaq karanku mana unan–))
AA: Claro. Cha–, chayp’, por eso es que paykuna na ya–, yachaq karanku cha imat’. Chayp’ jode–, maestron jodesuysh ni– neq karanku paykuná. Porque noqa yachani, sukku– sukkuna maestros mana yachaq karanku.
FF: ((Claro. Che y mana, mana gustasora cha, cha trabajó?
AA: Y mana, cha imata, mana, mana consigui–, este… consiguerani watan s– watanpi. Y bueno, hospitalp’ llamka–, tarerani y, bueno, kayllap’ kut–, porque… kayllap’ kuterani porque manapé trabajut’… o sea, maestro, este, tarispá, rinay kara viaje, rinay ka– na suk lawman.
FF: ((Claro))
AA: Así que, kayllap’ tarispá, kayllap’ kuterani.
FF: ((Claro, astaan sumaq kan que))
AA: Claro, si.
FF: ((suk lawpi kutinaykipaq))
AA: Claro, claro, claro.
FF: ((Familiaykipaq.))
AA: Claro, si. Así que bueno… Bueno experiencia kara chayp’, este, ancha sumaq.
FF: ((Ari, ari. Ancha kusikuni cha– chayta, chayta uyarisus, porque chaynasmanta na… Noqa uyareq karani, bueno, desfloradamanta, experienciasmanta sachapi, escuelaspi ima. Pero mana achka gentes kunankama reqseq karani eh… cómo es? escuelaspi llamkaqkunata. Eh… tianku ari, y San Josepi rerayku suk vueltap’. Escuelaman y directorata reqserayku, pero, pero chaynas experiencias unay na escuelaspi llamkay– llamkaymanta.))
AA: Ah.
FF: ((Sumaq, sumaq kan cha experienciayki, estrategia qampa.))
AA: Ari, y bueno noqa mocitu karani á, veinte años deberani apiyt’ cha– chayman purispá.
FF: ((Así que na, na, escuelamanta lloqsisqaykian na, na…]
AA: Chayllap’ kuterani na, este, lla–, llamkanaypaq tarerani hospitalpi.
FF: ((Sumaq, sumaq chay))
AA: Ari, ari.

AA: Y bueno noqamant’… kusikuni cha qamt’ reqsisus, este, y qam gustapusqanta quichuat’ rimayta, quichuat uyaris–, uyarinaykipaq. Y, bueno, gustaan cha rimasqayta, este, que… que… que te sirva.
FF: ((Ari, ari.))
AA: Ari, así que, bueno…
FF: ((Sirwianqa))
AA: Ari, servi–, se–, servisuchun. Y, bueno, kusikuni chaqa, cha rimasqaykita qampas, este… Nianki “ari noqata quichuapas yachanimi”. Y, y… ancha sumaqt’ rimanki, ma? Y, y… Ayka imat’ rimanki wata ima, wat–, ishkay watas deben s–, kan… Y, bueno, no–, este, debenki ancha ashkat’, este, estudiayta y chayrayku na, na aprendenki sumaqta.
FF: ((Pero qamrayku rini, rini kunan astaan estudiaq y aprendeq, así que amoq vueltap’ chaypi puris na rini astaan…))
AA: Astaan.
FF: ((Astaan alli qamwan rimaq.))
AA: Ah, bueno.
FF: ((Así que bueno, ancha agradeceyki, kunan rini, rini piteq grabacionta. Así que ya atinki… relajarte. Ancha, ancha agradeceyki.))
AA: Bueno, bueno, Fede, wawqey, ancha sumaqt’, este, cha, rimayku quichuatá, así que, bueno. Kunallan, ancha, an–, ah, nisunaani, este, cha– kusikusqayta, cha, cha… imaynam kan? Na, na, este, yanasuy ya– yapakuan.
FF: ((Ari, ari.))
AA: Así que, kunan na qampas yanasuy kaq rinki ari.
FF: ((Ari.))
AA: Así que bueno.
FF: ((Noqapas chayna, cha–))
AA: Qampas chayn–
FF: ((Chayna kan noqapas.))
AA: Chayna ninki qampas.
FF: ((Ari, chayna nini.))
AA: Bueno, Fede wawqey.
FF: ((Muchas gracias.))
AA: Bueno.