QorpuS
Casilda Chazarreta
Presentación
Casilda Chazarreta nació en Paaj Muyoj, pero vivió gran parte de su vida en Fernández. Es una de las principales activistas en la defensa del quichua santiagueño. Es vidalera, conductora de radio y organizadora del Encuentro de Vidaleros y Quichuistas.
Transcripción
FF: ((Bueno, na…))
CC: Nipuy, chayna nipuy…
FF: ((Ari.))
CC: Imayna neq kara Robertitá? Chayna nipuy…
FF: ((Wasap’ ripuy.))
CC: Ka, ajá, y cogotenp’ mutkipuy.
FF: ((Bueno, kayp’ tiaysh, tiaysh Santiagupi, Departamento, bueno mana, chá kasa kara suk versión.))
CC: Departamento Juan Felipe Ibarra kan ká.
FF: ((Ah, mirá, ma yacha– yachayt–.))
CC: Ari.
FF: ((Bueno, sumaq, así que, Santiagupi tiaysh…))
CC: Maachu, maachu ka departamentó, Departamento Capital nipunku pero sutioq kan.
FF: ((Sí, ari. Bueno sutéy kan Federico, noqa Alemaniapi kawsani, pero kunan kay Santiagupi quichuistasan rimanaas astaan idiomankunamanta aprendenaas, así que anchami kusikuni qaasus, qam rimas y ancha, ancha agradecido kani, ancha agradeceyki. Ima– imayna sutiyké?
CC: Noqap’ sutiy kan Casilda. Chayna churaasa karanku á, ka, chaqay unay almanaquepa santuspa sutinkuna lloqseq kara ari, sapa puncháw sapa santu, y chaynaqa nacisqay kara kay suk chunka puncháw abrilpa, y chayp’, maa? Kan Santa Casildap’ sutin kasa kara. Así que noqa kani santa.
FF: ((Chaymanta amun sutiyké, santa kanki ari.))
CC: Ari, ruakuni.
FF: ((Ari.))
CC: Virgencita astaanta.
FF: ((Astaanta ari. Na yachasa karani kayna. Bueno, qam mana kanki Santiagumanta, manachu? Maymanta kanki qam?))
CC: Santiagumantam kani!
FF: ((Pero ciudarmanta?))
CC: Mana! Pero Santiago atun kan ari!
FF: ((Mjm, ima…))
CC: Ashka departamentuyoq!
FF: ((Ima departamentumanta kanki?))
CC: Y noqá kani departamento Avellanedamanta, departamento quichuistu, ancha, demast’, y chayp’ ukunpé parajé kan Paaq Muyu. Ancha ancha paaq tiaq kasa kara ari. Unay, ma? Y muyu chayp’ paaq tiaptin chayná churapusa karanku á sutenqa. Chayp’ paaqtá entero kuchoranku á apanaas ferrocarrilp’. Maymankama churaranku á cha paaq, noqaypa paguymantaqa.
FF: ((Sumaq, sumaq. Así que achka, ancha achka quichuistos purinku cha…))
CC: Ari! Enteru tukuy quichuistus kaq karanku á, noqa waa kaptiy tukuy rimaq karanku quichuapi, y noqa, noqa imayt’ nisqayki? comisariu kaq kara tatay, cha parajemantá, y maa saqeaq karaysh quichuapi rimayta. Y noqa uywakorani pensás maa rimasqayt’ quichuata. Pero mana unanchapoq karani allita cha wawitasta amuptinkuna wasiyman quichuap’ rimaq? “Noqá maa quichua rimani”, seguramente neq karani. Pero maa chayna kasa kara. Noqa neq kani ka sonqoy ukup’ kutisa kara y umay ukup’ kawsaq kasa kara. Chayrayku kunanqa na quichuista kani á.
FF: ((Ari, sumaq. Así que chayna kaq kara á qam wawita kaptiyki…))
CC: Y deberani ñuñuyta quichuapi. Imayna Sixto neq chayna.
FF: ((Mjm, ari… ñuñuyta. Y kunan pikunaan rimaq kanki quichuapi?))
CC: Kunanqa rimayku sapa, maypi riptiy, noqa quichayna–, chayna na mutkipuni ari.
FF: ((Mjm…))
CC: Y chayná na choqapuni suk rimitay ima y na, chayp’ na cuentap’ caeni quichuista kasqankuna.
FF: ((Mjm.))
CC: Y na rimayku chayna…
FF: ((Mjm.))
CC: Qaninpa purerani chaqay wawit–, imayna kan? turitay wañuptin y chay ancha quichuistas ashka ari: warmis viejas, wawitas… mositoqkuná mana. Pero debenku rimayta, mas que maa ninaanku, mana willanaanku, inakuan noqata, maa? Cha secundarius ima karanku, “mana”, nia–, “mana… mana, mana yachani”. “Mana yachanki?”, “mana, mana yachani”. Chayna niaranku… Ma.
FF: ((Qam ninki penqakilus kasqan…))
CC: Inakuan maa munasqankuna willakuyta.
FF: ((Mmm…))
CC: Porque chá saqra ina, saqra qaasqa kan.
FF: ((Ari. Ari. Y kunankaman chá na?))
CC: Kunankama, ari.
FF: ((Mjm… Mjm… Pero bueno, kunan qam kay ciudarllapi kawsanki.))
CC: Ari, noqa kawsani kayp’, noqalla, maa? Cuerpoy. Sonqoy chaqayman kawsan.
FF: ((Y voliakoq kanki chaqayman?))
CC: Chaqaymán maa ateq kani voliakuyta, maa creein? Porque ancham, ancha ashka qollqe lloqsin rinaykupaq chaymanqa. Caminu saqra, alli vehículo hay que, apinaysh tian y mana apiyku. Y paraptin imá maa atikun yaykuyta. Y maa ateq kani riyta… Mana, mana… Así que… req kani Fernandezman.
FF: ((Ajá?))
CC: Porque chaypipas kawsarani. Ultimuy, ultimu watasniy noqá chayp’ estudiarani yachacheqpaq, Fernandezpi.
FF: ((Ah, yachacheq kanki?))
CC: Ari, chayp’ recibikorani Escuela secundariamanta. Y chayna munayta taris chayllap’ kuterani á, na qosayoq ima, waasnioq ima chaypi. Fernandezpi.
FF: ((Mjm…))
CC: Y chaymantá amorani kayman. Llamkarayku, ma? Llamkaq.
FF: ((Fernandezpas chaypachá Avellanedapipas kutin, o mana?))
CC: Mana, mana, Fernandez na kan Robles.
FF: ((Ah, Robles.))
CC: Chay kan na Mesopotamiap’ ukunpi, ishkay mayuspa ukunpi kutin Roblés. Ancha sumaq ciudar kan chayp’. Ashka cultivus ima ruakun.
FF: ((Ayka watasnioq karanki Avellanedamanta Roblesman astakoranki?))
CC: Mmm… Chay, chaytapas, chayrayku deerani noqá maa rimayta ashkata quichuata, porque noqatá mamitayqa saqeaq kara wasispi llamkanaypaq, niñerita kanaypaq kachaanankunapaq escuelaman.
FF: ((Ajá.))
CC: Chayrayku, nisaq á, pusaq watasnioq, apenitas na, pusamuaranku puebloman, chaymantá na pusamuaranku kayman, La Bandaman. Noqá kawsarani ashka watasta La Bandapi. Chayp’ rerani cuarto gradokama.
FF: ((Mjm.))
CC: Sorqoy cuentasta, utulalla kan waa cuarto grado purinanpáq.
FF: ((10 watasnioq, ah?))
CC: Ishqon, chunka watasnioq ima. Y na voliakoq karani chaqayman, ancha waqaq karani á… Y chaymant’ pusamuaranku suk, kayman Santiagumán. Pero mamayqa amoq kara cabritus ima rantikoq. Y chay suk vuelta amuptiy, che, noqá seguis waqas. Y pay debera llakikus, y amus nipora patronaytá: “rini pusaq, ma kutinaan”. Y chayman voliakorani, pero utulallata porque na yaykorani secundariapi y kutis kachaaranku kayman.
FF: ((Ari, ari. Así que bueno, ancha, ancha achka pureq karanki, kaypi, chaqaypi…))
CC: Ashka domiciliust’, ashka domiciliuyoq karani á. Chayrayku nini á ma, ma uywakorani turitasniywan, ñañitasniywan, ma uywakorani kuska. Chayraykuchus ashkat’ sientepuni kunanqa.
FF: ((Ari, ari… Pero bueno, kunan kay ciudarpi na unay kaypi kawsanki?))
CC: Ari, noqá carrerat’ ruarani yachacheq ina, y amorani á na suk cargu astaan anaqman kaq, funcionaria kaq kayp’ Consejo de Educacionpi. Y chaypeqa precisarani alquilayta, qam ina, pero mana wasisitu kayna de sumitaqta, ma? Este, y chayp’ kicharikora suk inscripción barriuspi, anotachinankunapaq gente wasit’ mañaq. Y chayna qoaranku suk wasit’, mana, mana qoaranku, adjudicaaranku noqa pagaranaypaq, saqrat’ niyku “qoaranku” nis, qollqesitunt’ valen.
FF: ((Ari.))
CC: Y bueno, chaymant’ na kuterani, na mana alquilaq karani, kuterani kayman, waasniyta na pusamus escuelaman ima, universidarman ima, ah? Na kuterani kayman. Ashka watas na… ishkay chunka ima ruanqa.
FF: ((Así que wawitasniyki kaypi naceranku o…))
CC: Mana, mana.
FF: ((Ah, mana.))
CC: Pusamorani Fernandezmanta.
FF: ((Pusamorankish, ari.))
CC: Ari, ari.
FF: ((Ahí está. Y bueno, imayna kan vidayki kaypé? Imatásh ruaq kanki suk, bueno, kay ciudadpi?))
CC: Noqá neq kani kunán llamkani astaanmanta llamkaq tiempusniypi. Po–, cha, llamkaspá, manaraq jubilakus req karani llamkayman, req, amoq, req, amoq, y chaylla. Pero kunanqa na jubilakus… oh!, maa ni pipas, imayna kan?, kutichian á.
FF: ((Ari.))
CC: Así que ancha ashka ruaynioq kani.
FF: ((Mjm.))
CC: Culturamanta, ma? Chay gustaan noqatá. Noqá kani suk movimientu culturamanta a nivel nacional, Pirka kan sutin, chaymantá kaypeqa maa atin–, maa saqeni ruayta nimatapas. Chaymantá ancha warmita alajitat’ reqsis, Marguitat’ na kunán maa saqenaani, así que paywan ruayku cosasta ashkata. Y tukuymat’ ruani noqá, kayp’, radiut’ ruani, yanapakus chayna ruan pay kutis kunan, yanapakus escuelasta, ris tallercitut’ ima qoyta. Noqá, suk personajet’ ruanku, teatro ancha gustaan, y pay kan viejit–, suk, suk viejita kan. Kay, “La Cashi” kan pá.
FF: ((La Cashi.))
CC: Ari. Y Cashi ancha kusikun á, qamt’ qaasus ima, mocitu sumaq kasa kanki ari, mana kaymant’ kanki maa?
FF: ((Chayná kan personajeyki, ancha sumaq…))
CC: Ari, ari. Y nataq vidalitas ima cantapun ari. “Ishkay vestiditus apini”… Chayna kan, maa?
FF: ((Che, teatroman’–, teatromanta rimas yuyachianki, este… “Kasarakoq” tiyaq kasa kara suk obra, manachu?
CC: Ari, ari, suk, ari, Maldonadop’ ruasqan.
FF: ((Ari, Maldonado imayna kan á?))
CC: Maldonado kan…
FF: ((Apellidun?))
CC: Ari, ari, apellido. Mana kan sutin? Ma, ma yuyani.
FF: ((Ma, maa yuyani. Este, ni–, suk vueltap’ niaq karanku suk grabación tiasqanta.))
CC: Chay, noqá, ka, chaytá maa yachani porque cha… cha, ancha unay kan y noqá maa amoq karani, noqá maa amoq karani.
FF: ((Perdón. Chayna… chayna ruasuysh))
CC: Mana, manaraq amoq karani ka Aleroman, pero yachani kay ruasqankuna teatrot’ lloqsis aaman, ris Alerowan, representacionta ruaq karanku á, ancha sumaqta, cha obra “Kasarakoq”, ma?
FF: ((Mjm.))
CC: Y noqa munayman, y capaz qam yanapaa–, atinki, atiy–, atinki yanapay, suk, tian suk grabadora kayp’ Santiagupi, y pá, qarisitu niara, willaara apisqant’ ancha ashka casete grabasqas Aleromanta programas unaymanta, porque tiaq kara suk warmi ancha preocupasqa Alerorayku, que sutin kara, imayna kara?, Tere Papalardo. Pay grabacheq kasa kara sapa domingu, y cha tu–, suk, wakin, maa?, mana tukuy programasta, wakintá cha casetestá apapusa kara cha mocituta.
FF: ((Pitaq kan cha mocituta?))
CC: Mocitú kan… reqsinimi noqá, Fla.
FF: ((Fla.))
CC: Fla. Pay apin y niara: “Amuy, desgrabasaqku yachanayshpaq imataysh, este, sorqoyku chaymantá, porque maa, música, cha tukuymat’ maa sorqosaqku, pero diálogos quichuas ima cha tukuymat’ atiyku cha tukuytá sorqoyta y churayta digital imayna ninku kunanqa”.
FF: ((Ari.))
CC: Pero kunanqa qam suk ideat’ qoashkanki, atiyku riyta, qaayta mocituta, mañapoq, porque mana paypa kan, noqá Alerop sutinpi rimaq, Chinian, y mañapus cha casete qoanayshpaq y qam apanaykipaq y qaanaykipaq imach contenidun kan.
FF: ((Ari, ruasuysh.))
CC: Kunitan amuashkan umayman cha ideá, maa?
FF: ((Sí, ancha, bueno, sumaq ka idea kaq kasa kara cha [xxx] conversacionta apinayshpaq.))
CC: Ari.
FF: ((Saqey, ancha sumaq kan. Atinki, atinku muyuriyta qam…))
CC: Kuyuriyta.
FF: ((Kuyuriyta, kuyuriyta.))
CC: Kuyuriyta.
FF: ((Na, manaraq yachani tukuy palabrasta, así que bueno, chayna noqa… ina aprendeshkani.
CC: Ari, ari, ari, porque muyuy kan ká. Kaylla
FF: ((Kayna. Imayna? Kuyuriyta.))
CC: Chayrayku Paaq Muyu kan suti lugar noqa…
FF: ((El wayra muyoq.))
CC: Porque muyuylla tiaq kasa kara.
FF: ((El wayra muyoq cha danzá…))
CC: Ari, ari. Y Paaq Muyu, quebrachos muyuylla.
FF: ((Muyuylla…))
CC: Ari.
FF: ((Bien, así que chayta, chayna, chayta ruasuysh.))
CC: Chayt’ ruasuysh, ari, ari, na kunitan anotasoq na maa qonqanaypaq.
FF: ((Sumaq.))
CC: Mjm.
FF: ((Bueno, noqá entero punchawta qamwan rimanaayman.))
CC: Mana, mana, akuysh puchukaq á na.
FF: ((Mana, mana, mana. Mana puchukanaani, pero manaraq puchukas suk ejerciciut’ ruanaayman qamwan na, na willasorayki.
CC: Ari, ari, ari, niay, mañaay, mañaay.
FF: ((Chay kan kakuypa leyendan.))
CC: Ah, ajá.
FF: ((Noqá suk versionta reqsini.))
CC: Ajá.
FF: ((Tianku wakin versionés ima.))
CC: Ari, ari.
FF: ((Pero.))
CC: Kunan, disculpaay, kunanqa suk sipitas ruara suk llamkay ancha sumaqta cha leyendasmanta, imayna suk qaana apinayshpaq warmis ka leyendamantaqa.
FF: ((Suk visión feminista leyendasmanta.))
CC: Ari, ari.
FF: ((Sumaq che!))
CC: Ari, porque ima rol folclore santiagueño churapun warmita leyendaspé y musicanpi.
FF: ((Ari.))
CC: Porque tian, tian cha musicá noqá waqanaani kunanqa na librunta payp’ lees, maa? Noqá cantaq kani á: “sachaman pusara…” Eh, chay kan ancha, ancha saqra. Sachaman pusara wanchinanpaq más o menos y noqay[ku] cantayku y aplaudiyku y danzayku.
FF: ((Ari, ma, ma…))
CC: Ancha sumaq ka qaasqan, mosoq qaasqan churapusqan ka sipas, pay kan, Soralla Flores kan pá.
FF: ((Ajá…))
CC: Y libroqa, maa yuyani sutintá pero…
MT: “Representación de…
CC: Ari, “Representación”, “Warmipa representacionnin folclore santiagueñopi”, chayna inakuan kasqan.
FF: ((EDUNSEpi qaarani chayritaq.))
CC: Ah! Chay, chay, chay. Y pay ruan crespinmanta, kakuymanta…
FF: ((Telesita?))
CC: Telesita. Waqcha telesita… Imáq chayna nipunku? Payqa warmisita laya alli, ah? Y culpanku nis: “baile gustaptén”, imáq maa gustaponqa bailetá? Noqaqa…
FF: ((Noqayshpaq, noqayshtapas.))
CC: Noqa, noqata, eh, danzaspalla puriyman. Imáq mana gustaponqa?
FF: ((Ari.))
CC: Y chayrayku tumpanku.
FF: ((Ari.))
CC: Saqrata.
FF: ((Ari.))
CC: Y bueno, chayna, Telesita, crespín, paypa, waqcha warmi, sapallan puris, musicat’ uyaris yaykusa kara baileman, y ma qosa tiaptin aprovechasa kara ari.
