QorpuS
Máxima Tévez
Presentación
Máxima Tévez nació en Bandera Bajada, pero se crió en la zona de Tablada del Boquerón. La ruta que sale del dique Figueroa al lado del río Salado suele servir como referencia para la ubicación de lugares, en función de los kilómetros recorridos desde el dique hacia el sur. Por eso doña Mashi se refiere a su lugar de origen como “kilómetro 11 y 10, más o menos esa parte”. La ruta sigue bordeando el río hacia el sur hasta cruzarse con la ruta 5, entre Caspi Corral y La Invernada, lugar conocido también como El Cruce.
En esta grabación hubo algunos problemas técnicos, porque la superficie de la mesa no permitía una fijación fiable de la cámara. Hay algunos cortes en los momentos en los que la cámara de caía de su soporte, hasta que finalmente opté por engancharla al borde de la mesa, lo que afectó negativamente al encuadre.
Transcripción
FF: ((Kayp’ tiaysh San Josepi, Departamento Figueroa.))
MT: Ari.
FF: ((Manachu? Sutéy kan Federico.))
MT: Federico…
FF: ((Noqá Alemaniapi kawsani.))
MT: Ajá.
FF: ((Pero kunan Santiagupi purini quichuistaswan rimanaas, idiomankunamanta astaan aprendenaas.
MT: Astaan aprendenaas.
FF: ((Ari, na utilitallat’ aprenderani pero ina chusaan achká.
MT: Sí!
FF: ((Ancha agradeceyki chaskiasqaykirayku, chayna ninaarayki.
MT: Mmm…
FF: ((Ari, an–, muy agradecido estoy. Y qam, imayna sutiyké? Imayna sutiyké? Imayna kan sutiyké?
MT: Imayna kan sutiy?
FF: ((Ari.))
MT: Máxima
FF: ((Máxima, Máxima.))
MT: Máxima Tévez.
FF: ((Bueno, Máxima, ancha kusikuni qaasus, na, na reqsinakorankish.
MT: Ajá, reqsinakoraysh.
FF: ((Ah, na reqsinakoraysh.))
MT: Ajá.
FF: ((Y qam kaymanta kanki? San Josemanta?))
MT: Kawsani San Josep’ pero mana karani San Josemantá. Cómo es?
FF: ((Maymanta amoranki?))
MT: Kilómetro 11.
FF: ((Kilómetro 11.))
MT: Kilómetro 11. A 11 y 10 más o menos esa parte.
FF: ((Y chaqaypi naceranki?))
MT: No, Bandera Bajadap’.
FF: ((Bandera Bajadap’.))
MT: Bandera Bajadap’ nacida kani.
FF: ((Ah…))
MT: Pero crida kani chaqay…
FF: ((Ah, chaypi criada kanki.))
MT: Ajá…
FF: ((Ari, ari á, ah bueno… Y kaypi, ka reqpi, kaypi tianku achka quichuistos o mana?))
MT: Y wamáq tiaq kara, kunán mana yaqa tian kichwap’ rimáq.
FF: ((Ah, pero qam quichuista kanki?))
MT: Y sí, hablo así, pero así, muy poquitos hablan.
FF: ((Chaqrus, chayna… Así que qam kunan pikunaan rimanki quichuapi.))
MT: Chelaan, Ernestinaan, cha hijoypa suegran kan Ernestiná.
FF: ((Mjm.))
MT: Paykuna.
FF: ((Y wawitasniykian na mana? Castillallapi?
MT: No… castillallap’ rimayku paykunaan.
FF: ((Ah, bueno. Na, na nisorayki chayraq suk conversacionta risqayshta… risqayshta ruaq suk conversacionta.
MT: Ajá.
FF: ((Y, bueno, suk vueltapi, suk vueltap’ amuspa…))
MT: Ajá.
FF: ((Kaypi qaarani tukuy, tukuy chakisqa kasqanta.))
MT: Ah, ah…
FF: ((Chakisqa kara, mana verde kunan ina.))
MT: Ka tiempo kan verde.
FF: ((Ka tiempo kan verde, por qué?))
MT: Septiembre adelante kan verde.
FF: ((Ah…))
MT: Verde y verde y sigue el verde hasta que hele. Ahora cuando hele…
FF: ((Na mana.))
MT: Mayman verde, mana tian ima verdé.
FF: ((Pero, claro. Y kunan churakora tukuy verdé. Parara o maymanta amun chá? Achka parara o mana?
MT: Y bueno, paraptin brotan á plantá. Y mana paraptén mana yaqa…
FF: ((Bueno, perdón por los inconvenientes técnicos. Bueno, kunan kutis akuysh rimaq quichuapi.))
MT: Ajá…
FF: ((Y noqá tapusunaarani… maymanta kan?))
MT: Imat’ chinkachiin? Lapiceraykitá?
FF: ((Ari… Mana…))
MT: Chayp’ tiara.
FF: ((Ari, tiara chayp’ manachu? Bueno… No, pero, rini precisaq. Na rini maskaq suk… Ah, kaypi, kaypi.
MT: Ah…
FF: ((Chaypi, bueno. Tapusunaarani kay San Josemanta, porque suk vueltapi amorayku suk lawmanta.))
MT: Ah…
FF: ((Qayna amorayku cha, cha law… San Josema–.))
MT: Escuela…
FF: ((Escuela.))
MT: Escuela lawmanta.
FF: ((Ari. Pero…))
MT: Chaqa huellat’ ris.
FF: ((Ari.))
MT: Huella es camino.
FF: ((Mjm, huellat’. Pero noqá cha huellat’ mana reqsisa karani.))
MT: Ah…
FF: ((Porque unay, bueno, suk vueltap’ amuspa suk huellat’ hornos lawmanta amorayku.))
MT: Ah… Mjm…
FF: ((Imaq mana, na mana alli kan cha huellá?))
MT: Chaqa rinconpi?
FF: ((Mjm.))
MT: Y bueno, este, ishkay huellas kanku. Suk kayman rin, aquel. Y uno derecho. Es este que aquí. Este, mjm. Cheqalla [ininteligible].
FF: ((Cheqalla, ari, ari.))
MT: Cheqalla es derecho.
FF: ((Y escuelaqa maypi kutin?))
MT: Mmm?
FF: ((Escuelá maypi kutin?))
MT: Kayman. Tianqa… ayka… a como dos cuadras ha de haber de aquí. Cerquita es.
FF: ((Y kikin huellap’.))
MT: Sí. Noqaykó orillap’ tiayku del todo.
FF: ((Ah…))
MT: Centró kan chaqayman.
FF: ((Mana kan San José centro kaypi.))
MT: Bueno, noqaykó mana tiayku á San Josepé. Botap’.
FF: ((Ah, botap’ kan.))
MT: Botap’.
FF: ((Y bota kan…))
MT: Pero San Jose cha req cruzan kayna.
FF: ((Ah, listo. Chaypi. Y kunan cruzara cha wayna, cha wayna escuelamanta, pay nisa kara na mana, na mana tiasqanta escuela secundaria San Josep’.
MT: Ah…
FF: ((Nisa kara pá, manachu?))
MT: Sí, de–, no hay chicos.
FF: ((Na mana tianku.]
MT: No hay, no hay.
FF: ((Mana tianku.))
MT: No hay, no hay. No hay chicos. Este chiquito era el de allá es, de aquí.
FF: ((Ari, ari. Y pay…))
MT: Sí [ininteligible].
FF: ((Mayman req kan pay?))
MT: Pay yaykun Lujánp.
FF: ((Luján.))
MT: Ajá. Ris, este, ruta 5llat’. Lujánman.
FF: ((Mjm… Ari, chayp’, chaypi ina tian suk.))
MT: Chayp’ yaykun, chayp’, eh…
FF: ((Tian suk escuela secundaria.))
MT: No, hasta quinto año.
FF: ((Ah…))
MT: Chayp’ yachachinku, hasta quinto año yachachikunku.
FF: ((Y karup’ kutin Luján? O qayllap’?))
MT: Kaymantá kutenqa, maver… cin–, maver, como… como 8 kilómetros sí ha’i ser.
FF: ((Ah…))
MT: Si no es más, si no es 10.
FF: ((Na karu.))
MT: Sí, karitu kan.
FF: ((Karitu marchanapaq ima, purinapaq… ah, chayrayku motoan purin pay. Motopi.))
MT: Sí, motop’ rin pá.
FF: ((Motitup’.))
MT: Mjm.
FF: ((Mjm. Bueno, qam, bueno qam kunan na jubilada kanki.
MT: Sí.
FF: ((Machu? Jubilada. Y manaraq jubilakus llamkaq karanki? O…
MT: No, waasniyt’ atendeq karani.
FF: ((Ah, achka waasnioq karanki.))
MT: Llamkaq karanku kay sachap’.
FF: ((Claro.))
MT: Postest’ ruas, yamtat’ kuchus.
FF: ((Mjm…))
MT: Y noqá lo demasan kuteq karani, waaswan.
FF: ((Imayna kaq kara cha trabajó?))
MT: Unáy kaq kara… muy barato. Ancha baratu pagarakoq karanku.
FF: ((Claro. Pero imata, imatataq ruaq karanki? Postes…))
MT: Postest’.
FF: ((Postes pero…))
MT: Y yanta hornopaq, carbonpaq.
FF: ((Ah… wawitayki ina. Paypas kan…))
MT: Paykuna waas, tatankunaan, noqá mana.
FF: ((Pero, mana wasiykillapaq ruaq karankish?
MT: Ah, sí…
FF: ((Rantikoq karankish.))
MT: Sí. No, patronnioq karanku, patroninkuná kara Tintinamant’. Calmo Vittar kara patronninkuná. Pero hoy, mana kawsan na, fallecera.
FF: ((Mjm…))
MT: Santiagup’ kawsaq kara.
FF: ((Ah, Tintinamanta amora?))
MT: Ah, Tintinap’ wakin kawsaq karan[ku], wakin Santiagup’.
FF: ((Está bien, está bien. Y kunan na mana tian chayna astaan cos–))
MT: No, no… Mana tian na. Sí ruanku postestá. Jorgé ruachkan kayman, ka rutaykullap’.
FF: ((Mjm.))
MT: Kunanqa valen na, tiapun precio, pe–…, tiapun precio pero valen tukuyma. Tukuy.
FF: ((Claro. Y imataq ruanku gentés chaypachá?))
MT: Postes.
FF: ((Pero, claro, mana postesan llamkas ima trabajoyoq kanku?
MT: Y na mana trabajoyoq kan[ku], chayt’, chayt’ solamente trabajun na, postespé.
FF: ((Y manapé astakoq kanku? Rinku Santiaguman Buenos Airesman ima?))
MT: Sí, rinku chayman tukuy waas.
FF: ((Ah, chayrayku mana tianku waas escuelitapaq.))
MT: Claro, sí, mjm… Rinku tukuy, noqapa… ayka reranku? Taa, cinco chumachu. Suk Banderap’ kawsan, suk kawsan Sachayoqp’, Sachayoq cerca del Chaco.
FF: ((Ajá…))
MT: De ahí es cerca Chaco.
FF: ((Mjm…))
MT: Porque warmin kan chaymant’, Sachayoqmant’.
FF: ((Banderap’ apinki suk waat’?))
MT: Cha, sukqa Banderap’ kawsan, Banderallamant’ kan señorán.
FF: ((Mjm.))
MT: Mjm. Maman, suegrán yachan quichuapé.
FF: ((Ajá?))
MT: Sí. Riman.
FF: ((Ah, inakuan reqsisqayta paytá.))
MT: Ah?
FF: ((Inakuan na reqsisqayta.))
MT: Ah, kan na, Andrea kan sutén.
FF: ((Andrea…))
MT: Andrea Acosta.
FF: ((Ah, capaz Marga willaara.))
MT: Ah, sí.
FF: ((Capaz, ari, ari.]
FF: ((Noqá, wakin, tianku wakin cositas quichuapi noqá mana atisqay aprendeyta.))
MT: Ah…
FF: ((Mana atisqay aprendeyta. Por ejemplo, yachanki, chayraq tapusorayki imaynásh kan “no sé cómo se hace, cómo se hace”… ¿qué era? “No sé cómo se hace”, ¿no? Y qam niaranki: “mana yachani imaynásh ruakun” o “imaynásh ruana”.))
MT: Imata?
FF: ((Imat’ kara? Imat’ kara?))
MT: Arrope?
FF: ((Arrope. Arrope kaq kara. Ari. Y mana yachasa karani noqá imaynásh nina “no sé cómo se hace”, porque na reqsini arrope. Y atini suk recetat’ maskayta internetpi, por ejemplo, arropepaq.
MT: Mjm. Y tunasta sumitaqt’ limpianku, tukuy qaritant’ sorqopunku y timpuchinku.
FF: ((Timpuchinku.))
MT: Ajá, como, compota inat’ ruanku á, lo mismo. En vez de compota dicen, este…
FF: ((Arrope.))
MT: Arrope.
FF: ((Arrope. Y maymant’ sorqonku…))
MT: Tunasta?
FF: ((Tunast’.))
MT: Ah, apinku á, na ma qaainsh, Chela apin achkat’. Chaqaypi, cómo es? Este chico, no me puedo acordar. Bueno, la Mari, ellos, paykunaf apinku planta tunastá. Noqaykuf apiyku chaqayp’.
FF: ((Ah, qamkunapas.))
MT: Sí, pero manaraq frutatá qon ina, ut–, porque kanku ututitaslla noqaykupá, mana kanku atucháq, mana unay plantarayku.
FF: ((Ah, y ruakoq kanku atuchaq cha plantás.))
MT: Claro, atuchaq wiñanku á.
FF: ((Ah…))
MT: Sí.
FF: ((Así que mana unay apinkish cha plantasta.))
MT: Mana n–… Mana ni añuyoq kan ina.
FF: ((Mmm… Claro.))
MT: Suk maestra Banderamant’ apamparayku.
FF: ((Ah…))
MT: Ajá.
FF: ((Apamparayku.))
MT: Sí. Cha maestra, kara… niñaypa… hombrenpa parienten kara hombre. Y separakora.
FF: ((Ah…))
MT: Separada kan. Pay apamparayku.
FF: ((Chayta nisa kara Chelapas, maachu? Achka achka, ancha achka gentes separachkanku.))
MT: Ajá, wikchunakunku.
FF: ((Ah, wikchunakunku.))
MT: Wikchunakunku.
FF: ((Wikchunakunku.))
MT: Ajá.
FF: ((Wikchunakunku, chayta…))
MT: Sí, en todos lados, este… abundan.
FF: ((Mjm.))
MT: Wikchunakunku, tinkunakunku. Chayna.
FF: ((Y unay mana kaq kasa kara chayna.))
MT: No, mana chayna kaq kara unáy.
FF: ((Entero vidapaq kasoq karankish.))
MT: Sí.
FF: ((No, ¿cómo es?, kasarakoq karankish.))
MT: Ajá, kara por civil y por iglesia. Yo, por lo menos, me’i casado. Primero por civil y después por iglesia.
FF: ((Mjm.))
MT: Por iglesiayoq kayku á kaypé.
FF: ((Iglesia tian kaypé?))
MT: Ah?
FF: ((Tian suk iglesiá kaypé?))
MT: Sí!
FF: ((San Josepi. Ah, y chaypi kasarakorankish?))
MT: Sí. Tian la capilla.
FF: ((Ah, capillitapi.))
MT: Sí, chayp’.
FF: ((Ima, imata…))
MT: Chayp’ tian señor San José. Ka lotep’ dueñón.
FF: ((Amigo… Ah…))
MT: Chaytá tarisa karanku á, santitutá. Unay, unay, unay. Cha wachanat’ tarisa karan[ku], chayna paytaf tarisa karanku. Y bueno, Virgen Wachanatá tarisa karanku, suk planta churki abajop’. Suk hombre cazach[is] purisa kara hombré y tarin. Tarin y willakun, pusan, wasint’ mana? Y amun cha mayp’ tarera chayman. Buah! Historiata. Y chayman kutis Campo Galluman pusasa karan[ku], porque chayp’ iglesia tian. Chaymant’ amupukusa kara. Pero unay, ma? Unay, unay, unay… Chukchan suni kasqant’ neq karan[ku]. Y arrancaq kasa karanku promesantes.
FF: ((Mjm.))
MT: Y wiñapoq kasa kara, lloqsipoq kasa kara chukchá. Kunán imaynash kaq, mana yachani.
FF: ((Y noqapas maa yachani imaynásh…))
MT: Ah?
FF: ((Noqapas maa yachani imaynásh kan kunán. Noqá mana kasaku–, mana rini kasarakoq noqá, así que maa yachani.))
MT: Pero vos no sos evangelio, ¿qué no?
FF: ((Mana, mana, mana. Mana… pero bueno, mana interesaan. Porque tukuy al final wikchunakunku, así que, imapaq?))
MT: Y sí…
FF: ((Imapaq? Che, así que kaypi kasarakorankish. Y chaypi tian capilla.))
MT: Sí.
FF: ((Ka San Josepi tian.))
MT: Sí.
FF: ((Capilla, tian escuelita chaypi…))
MT: Sí, escuela y, este, ¿cómo es? Adonde…
FF: ((Salita.))
MT: La salita, también.
FF: ((Salita.))
MT: También sabíamos tener policía, y no sé qué habrá pasado, entre ellos, no sé, años sabíamos tener, tenían su casa, su casita ahí.
FF: ((Y tukuy qallapi tian. Tukuy kus–…))
MT: Y no sé qué ha pasado y ya no han vuelto más.
FF: ((Y bueno mana kaq karankish delincuentes qamkuná y chayrayku mana precisakoranku.))
MT: Seguramente, porque mana pureq kara policiata ni aykaf’.
FF: ((Y bueno, buenos karankish, chayrayku. Mana precisarankish policía.))
MT: Mjm. Wakén denuncianakus, no, eso sí que mana ruaq karayku noqaykó chaytá.
FF: ((Ari.))
MT: No.
FF: ((Y mana ninki qam quichuapi, por ejemplo, nera–, ne–, estábamos diciendo recién “está lloviendo”.))
MT: Mmm?
FF: ((“Está lloviendo”.))
MT: “Está lloviendo”?
FF: ((Sí.))
MT: Está llo–, parachkan.
FF: ((Parachkan… parachkan.))
MT: Parachkan.
FF: ((Y, ¿si llueve mucho, mucho, así como muy fuerte?))
MT: Achkat’ paran y rumioqt’.
FF: ((Rumi–))
MT: “Rumi” kan “piedra”.
FF: ((Ah, rumioqt’ paran. Rumioqt’ paran.
MT: Rumioqt’ paran. Y wayra ancha sinchi.
