QorpuS

Vitu Barraza

Presentación

Vitu Barraza es natural de Mishtol Bajo, departamento Loreto, pero hace muchos años que vive en Buenos Aires. Es uno de los músicos quichuistas en activo más conocidos. Además de dar a conocer el idioma a través de su música, enseña quichua y publica libros sobre el tema.

Transcripción

FF: ((Bueno, kayp tiaysh, Buenos Airespi, Buenos Airespi tiaysh kunan. Sutéy kan Federico, Alemaniapi kawsani, pero kunan Santiagupi o, bueno, Argentinapi purini quichuata aprendenaas, astaan yachanaas quichuamanta. Ancha agradeceyki chaskiasqaykirayku, y qam imayna sutiyké?))
VB: Noqa sumaqllata kaypi, Vitu Barraza kan sutiy y noqa quichua rimaq kani wawitamanta. Chaqa sachaspi ayllusniy yachachiaranku y chayna qallarerani á. Suk punchau suklayara machaqway kaniaptin y chaypi na mana saqerani–, na saqerani sachayta y rerani llaqta atunman, Santiagupi, capitalman.
FF: ((Qam na unay Buenos Airespi kawsanki, ma?))
VB: Noqa unaymanta kawsani, yaqa ishkay chunkaynioq amorani kayman.
FF: ((Y kunan cha punchawspi pikunaan rimaq kanki quichuapi, porque mana ancha achka quichuistos kanku kaypé, ma? O tianku?))
VB: Mana unanchasuni.
FF: ((Achka quichuistos kanku o purinku, kayp’ Buenos Airespi, o pikunaan rimanki quichuapi?))
VB: Ancha achka quichuistos purinku chayman, nataq noqá mana rimani yaqa ni pitapas. Mana rimani noqá. Rimani yachachikus ima, chayllapi. Chaymantá mana rimani ni pipasan.
FF: ((Santiagueñus kanku, pero mana quichuistas rimaqkunaqa))
VB: Wakin kanku santiagueños, wakinkuná kanku chayna yachaqkuna noqawan o suk yachacheqkunawan.
FF: ((Pikuna yachanaanku quichuata, cha punchawspi, kunan pitataq yachakuni qam, yachachikuni, yachachikunki, perdón))
VB: Noqa apini wasiy yachachinata atunta. Sutén kan Llaqtay riman. Y chayman yachachikuni Berazategui, Quilmes, Temperley, kaypi wasiypi wakinta, y chaymantá rini ka atun llaqtata Argentina ukunta: Rioja, Catamarca, Santiago, tukuy lawman.
Yuyachianki cha qayna nisusqayta. Qanchis, pusaq watast’ ima aperani, yuyachkani, tíay Juanita chayara Santiagumanta, capitalmanta chayara, regalos imata tukuy imat’ apamus sachaman maypi noqa kawsaq karani ayllusnian. Y chaypi suk pukllanat’ qoarayku, suk muyu pelotita. Chayan puyus noqayku purerayku y taqo yuraq machupi ris yaykora cha pelotita pusaq karayku chayqa. Y noqa uyarerani machaqway asi: [Ruido de serpiente] inara, chupitant’ kuyuchis, inakuan. Y mana kasukus chakiyt’ saterani noqá. Y na sorqorani á kaniaptin. [x] kayman chaqayman y pá kanias. Y yuyani tiusniy, este, qaaranku noqa waqaptiy, qaaranku noqa waqaptiy, tukuy yanasitusniy qemikoranku chayman. Y tiusniy ancha piñakoranku saqrata, saqrallata. Y machaqwayt’ apis tiuy Uva, o inakuan kasqan, qasi kunkanmant’ apis piñakusqanan suk nina ancha atunt’ ruaranku. Y cha chawpinpi choqaranku machaqwaytá. Chayan [payay | xxx], abuelitay Candi rimara, pay astaan yachaq. Nin: “Utqa, utqa! Serafin Bazant’ maskaykish! Pay wawitayt’ ampipanqa”. Imaq? Kaymanta ciento veinte kilometros ima tian– tiaq capitalman, wawitay wañonqa. Mana imapas tian payta pusanayshpaqqa, ampipakunanpaq chaqaypi, medicus ima. Imapi pusasuysh? Burrupi, caballupi? Mana chayasuysh. Ancha karu. Tukuy sachas ma ni ñanes tiaq karanku. Chayrayku tiusniy chayp tiaranku waqas, ima, mamay, tukuy. Ayllusniy tukuy waqas, yanasitusniypas. Y reranku maskaq Serafin Bazanta. Mana anchapi– ancha karupichu kawsaq kara pá. Kimsa, tawa kilometros ima. Chayllapi. Y noqayku ancha kusikorayku qaaptiyku pay chayaptin, suk caballu, inakuan tostau atun sumaq apeq kara pay. Chayara, uraykora y umayt’ chamkaas niara: “Ama manchakuychu, noqa na kaypi tiani”. Y chayna nis waqyakora qaris [wasinmankunata | xxx]. “Amuysh, kayta maskapankish: cabrasta maskaysh”. Maypish purinku? Na inti anaq kan. Na yaqa chawpi punchaw kaq rin. Paykuna inti lloqsiptin na lloqsinku sachaman, mikoq, yakut’ upyaq ima. Maypichus purinku á? Riysh, riysh, maskap–. Noqa lechit’ precisani, chaymanta amankayp’ sapint’ apampaysh, retama nipunku españolpi. Chaymanta semillas sapallupa [verapaychis | xxx], chayt’ chiriachis churapusaq maypi machaqway kanisqanpi.
Y na qallariara medio punkisituyta [chakiy ka | xxx] talonniyman anaqman. Y chayaranku tukuy mañasqanta pay. Suk jarritup churas, allit’ chakruchis, allit’ chakruchis upyachiara. Mana, mana, mana sumaq kara. Saqra kara qalluy tinkuptin. Upyanaykaman– upyanay tiyan kara, ampikunaaspa. Y chayt’ ruarani. Upyarani cha jarru atunta. Noqa, wawita. Y chaymanta Serafín [qayanchakus | xxx] mamayt’ nipora: “Qaankish ka ranchup’ aleronta, sombrant’ qon. Y chaypi chayaptenqa, eh… mana wañón[qa] na. Pero qonqashkarani imaynachus don Serafín Bazán ruara. Qonqorikus ashpapi suk dedoan dibujitust’ ruaq kara, ruara, pay dibujitust’ ruara, quichuapi rimas, quichuap mañakus. Pitachus, paypa angelesniyoq kaq kara pay? O naturalezata mañara? O paychus apeq kara suk yanapadorta anaqmanta? Mana yacharayku noqaykó. Pero pay rimaq kara pianchus.
Chayna inas na tukuy imat’ despidikora tukuyan nis: Cha sombra llalliptenqa mana wañonqa waaqa. Amusaq tutapi.
Mana ni, kunan nipunku, torniquete, ni mana kuchuara, veneno lloqsinanpaq. Mana ni– nimatapas. Chamkaara cha maypi kaniara machaqway chaypi, suk cascabel kara sutén machaqwaypá. Chayp chamkaara y chaylla kara. Na allichakusqaypi mana ancha punkiara na. Kutis cha oracion horaspi reranku maskaq y kutis upyachiara chayta, cha wamaqt’ qoara tutamantapi chayta, kutis upyachiara. Y na paypas sonqonpi qaarayku kusikusqanta. Porque llamkaynin paypa kara chay: allit’ ruaq, kawsaqkunata, allit’ ruaq vecinusninta y karumanta kaqta tunkuy onqoqkunata.
FF: ((Che, y qayantin na atisa karanki purita, pukllayta ima, o sirisa karanki wakin punchawsta?))
VB: Y qayantin na allit’ paqarerani. Qayantin na allit’ paqarerani y… kawsarillu, na vivarachitu kawsarani na.
FF: ((Qam tiaranki chaynalla))
VB: Ari, y chayna tukuy kusikoranku. Pero tiay Juanita kara ancha chuska, ancha desconfiada kara pay, nipora tatayt’ y mamayta: “Mana, mana, ka waa mana kaypi kutén[qa] sachapé. Noqa mana creepuni y creeq kani cha curanderospi, cha chamanes ima nipun[ku] chaypi”. “Imaq?”, niporanku sukkunaqa. “Mana, mana, mana. Noqa Vituta pusaq rini wasiyman, ciudarman, Santiaguman pusasaq. Chaypi qaachi– qaanankunapaq medicos yachaqkuna”. Y bueno, pusaaranku. Noqa a gatas, este, palabritas [xxx] ima yachaq karani españolmanta. Pusaaranku y yaykuchiaranku. Ah, wamaqta pusaaranku medicuman, medicus qaas noqata neranku: “Ka waatá nimapas mana taripuyku– nimatapas mana taripuyku. Noqapaq kunanqa, noqapaq”, nera medico principal, “ni aykappas machaqway mana kanera paytá”. Kuteranku qasi, mana yachas. Y chayna. Vitu na mana saqeranku voliakunanpaq sachanmanqa, wasinmanqa. Y yaykuchiaranku suk escuela mosoqpi, capitalpi. Y chaypi kuterani y chayp kara mosoqniy kawsaq. Chay kan nisusqayqa machaqwaymanta, Serafin Bazanmanta, pay, eh… inakuan kutis kawsachiara.